يكىازتشكلهاى مهمىكه دردوران ائمه متأخر شكل گرفت، «تشكيلات وكالت» بود كه ايشان جهت آماده كردن هرچه بيشتر مردم، براى تحمّل دوران غيبت حضرت مهدىعليه السلام به وجود آوردند. ايشان هر چه بيشتر مىكوشيدند تا از مواجهه مستقيم كم كرده، امور را به عهده افراد لايقى بگذارند.
اين تشكيلات رسماً در زمان امام كاظمعليه السلام به وجود آمد و در زمان حضرت مهدى به اوج خود رسيد.
در زمان غيبت صغرى اين تشكيلات، به وسيله چهار تن (در طول هم) رهبرى مىشد؛ به اين صورت كه شيعيان از حضرت مهدىعليه السلام در زمينه مسائل فقهى، مالى و حتى امور شخصى سؤال كردند، اين پرسشها از طريق نواب اربعه (سفراى حضرت) انجام مىپذيرفت و پاسخ نيز بعد از مدتى كوتاه، به آنان داده مىشد.
اين نايبان نيز وكلايى در بسيارى از شهرهاى اسلامى داشتند كه با سرعتى فراوان، در آسان ساختن كارهاى نايبان حضرت، انجام وظيفه مىكردند. وكيلان، افرادى خوشرفتار، استوار در عقيده، ثابت قدم و معروف به زهد و تقوا و صلاح بودند.(1036)
اين وكيلان بعد از نواب اربعه، عبارت بودند از:
1. احمد بن اسحاق (وكيل در قم)
2. محمدبن شاذان (نائب در نيشابور)
3. محمدبن حفص
4. محمدبن صالح همدانى (وكيل در همدان)
5. قاسم بن علا (وكيل در آذربايجان)
6. ابوالحسين محمدبن جعفر اسدى (وكيل در رى)(1037)
7. ابراهيم بن محمد همدانى
8. ابراهيم بن مهزيار (وكيل در اهواز)
9. محمدبن ابراهيم بن مهزيار
10. احمدبن حمزة بن يسع قمى
11. داوود بن قاسم بن اسحاق
12. محمدبن على بن بلال
13. ابومحمد وجنائى
14. عبداللّه بن ابى غائم قزوينى
15. حسين بن على بزوفرى
16. احمدبن هلال عبرتائى
17. حاجزبن يزيد ملقب به وشاء وكيل در بغداد(1038)
البته سه تن از اين افراد - محمدبن على بن بلال، محمدبن صالح همدانى و احمدبن هلال - منحرف و از وكالت امامعليه السلام عزل شدند!
وكيلان در كنار نواب اربعه (سفيران) ايفاى نقش مىكردند. بخشى از تفاوتهاى اينان و نايبان چهارگانه، عبارت بود از:
1. نواب اربعه «نايب خاصّ» بودند و «سفير» خوانده مىشدند. ديگران نيابت يا وكالت داشتند؛ اما از عنوان «سفارت» بهره نمىبردند.
2. نواب اربعه با امامعليه السلام ارتباط مستقيم داشتند؛ اما وكلاى امامعليه السلام به واسطه نوّاب اربعه با امام مرتبط بودند.
3. مسؤوليت نوّاب اربعه از نظر جغرافيايى فراگير بود؛ اما ساير وكيلان هر يك در منطقهاى خاصّ فعاليت مىكردند.(1039)
4. نواب اربعه مسؤوليت هدايت همگانى و نيابت عام و مطلق و فراگير داشتند؛ يعنى، به بيان احكام، شرح و تفسير احكام و قرآن كريم، تبيين دين، سرپرستى ايتام و وقف، اجراى حدود، رسيدگى به شيعيان، جمعآورى خمس و زكات و... مىپرداختند؛ ولى ديگر نايبان و وكيلان تنها مسؤوليت مشخصى داشتند و نيابتشان خاصّ بود؛ براى مثال برخى از آنان در اخذ وجوه شرعى وكيل بودند و گروهى در سرپرستى وقف يا ايتام انجام وظيفه مىكردند.
نيز ] نواب اربعه، نيابت خاص، احمدبن هلال عبرتائى،