صوري و آنكه ماده است علت مادي خوانده مي شود . ما در پاسخ مي گوئيم گذشته از اينكه با اين فرض معناي ماده آن نيست كه حاجي و ديگران تعريف كرده اند و گفته اند ماده ء هر چيزي حامل استعداد همان چيز است ، به اين حساب از نظر ديگر هم هر چند مورد قبول اكابر است ولي صحيح نيست . زيرا ماده اي كه همراه اين صورت است ، در حقيقت اين مركب دخالت ندارد و آن ماده اي كه دخالت دارد همان است كه اكنون تبديل به صورت شده است و چنين نيست كه هنگامي كه مي گوئيم استعداد تبديل به فعليت مي شود صرفا يك عرضي ( استعداد ) تبدل يافته باشد و ماده ء حامل آن همچنان محفوظ مانده باشد ، بلكه حقيقت آن ماده تبدل يافته است ( 1 ) . و شايد اين اشتباه كه فرض شده ماده همراه صورت ، جزء حقيقت مركب است ، از مثال هاي ابتدائي مصنوعات بشري از قبيل ميز و صندلي ناشي شده است ، چون ديده اند كه در اين مثال ها ماده ء چوب را نمي توان خارج از حقيقت ميز يا صندلي فرض كرد . اما اندكي توجه به اينكه اين مثال ها مثالهاي ابتدائي است و مصداق واقعي نيست ، اين اشتباه را رفع مي كند .
شايد هم اين اشتباه از قياس گرفتن مركب حقيقي به مركب اعتباري پيدا شده است . مثلا نماز يك مركب اعتباري است كه از اجزائي نظير تكبير و قيام و قرائت و غيره مركب شده و همه ء اجزاء موجودات بالفعل هستند و در عرض
1 - اگر گفته شود كه آنچه بو علي و صدرا گفته اند اين است كه ماده در ماهيت شي ء دخالت ندارد ولي پذيرفته اند كه موجود خارجي مركب است از ماده و صورت و آنچه در اينجا گفته شد صرفا اين است كه وجود خارجي مركب است از ماده و صورت ، جواب اين است كه اين توجيه با تصريح قوم به اينكه ماده و صورت را علل ماهيت مينامند جور نمي آيد . تفصيل بيشتر اين مطلب موكول به جاي ديگر است .