شرح منظومه جلد 2

يكديگرند و هر جزء منتفي شود كل منتفي است ، يعني قابل اعتبار نيست . و ممكن است اين اشتباه از قياس گرفتن اين نوع تركيب كه تركيب به اصطلاح فلسفي است با مركبات علمي و طبيعي كه در علوم طبيعي تشخيص داده مي شود پيدا شده باشد مثل تركب آب از اكسيژن و هيدروژن . در مركبات طبيعي بايد ابتداء دو جزء يا بيشتر بوده باشند و در يكديگر فعل و انفعال كنند تا حقيقت ديگري پيدا شود ، هر يك از اجزاء را اگر حذف كنيم آن حقيقت ديگر پيدا نمي شود . پر واضح است كه تركب جسم از ماده و صورت ، نه از قبيل تركب ميز است از چوب و شكل ، و نه از قبيل تركب نماز است از تكبير و قيام و قرائت و غيرها ، و نه از قبيل تركب آب است از اكسيژن و هيدروژن ، بلكه تركبي است منحصر به نوع خود و راه تشخيص آن هم نه احساس و مشاهده است و نه تجزيه و تركيب عملي . راه تشخيص آن فقط برهان عقلي است . بنابر اين از مجموع آنچه گفته شد معلوم شد كه قانون چهار علت مخدوش است و اساس درستي ندارد . ممكن است بيان بالا را خدشه اي بر قاعده فلسفي تركب جسم از ماده و صورت كه مشائين طرفدار آن هستند قرار داد و از اصل ، تركب جسم را از ماده و صورت منكر شد ولي اكنون جاي بحث در اين قسمت نيست . به هر حال خواه اصل تركب جسم از ماده و صورت را ما مخدوش بدانيم و خواه ندانيم ، قانون چهار علت ارسطوئي مخدوش است ( 1 ) .

1 - خلاصه آنچه گفته شد اين است كه حكماء ماده و صورت را آنگونه تعريف كرده اند كه قبلا نقل شد و لازمه اش اين بود كه هر ماده ، ماده است براي صورت لاحقه و هر صورت ، صورت است براي ماده ء سابقه ، و از آنطرف گفته اند هر ماده و صورتي از آنچه گذشت معلوم شد كه صورت مكمل و متمم ماده است . يعني كمال و تماميت ماده به صورت است ، خواه آنكه ماده ء سابقه را با صورت مفروض حاضر در نظر بگيريم ( مثلا تخم مرغ را ، كه ماده ء جوجه است نسبت به جوجه در نظر

[ نسبت به خودشان ماده و صورتند و نسبت به حقيقتي كه از اينها فراهم مي آيد علت مادي و صوري مي باشند . در اينجا اين ايراد وارد مي شود كه اگر جسم را نسبت به ماده ء سابقه و صورت لاحقه بسنجيم هر چند آن دو نسبت به يكديگر ماده و صورت مي باشند ولي نسبت ]