فريده اول در حقيقت جسم طبيعي - شرح منظومه جلد 2

بعض احكام نفوس فلكي . طبق بيان فوق در كتاب " منظومه " مباحث مربوط به سماع طبيعي در سه فريده نخست ذكر شده است كه فريده اول آن درباره حقيقت جسم طبيعي است . اين فريده ضمن ده فصل بيان شده است :

1- اقوال و آراء و عقايد در حقيقت جسم طبيعي .

2- اثبات هيولي بر طبق مذهب مشائين .

3- تعريف هيولي و برخي از احكام آن .

4- اسامي هيولي به اختلاف اعتبارات .

5- ابطال جزء لا يتجزي

6- تناهي ابعاد ( اين بحث همچنان كه خود مولف اعتراف مي كند طبق قاعده بايد در فريده دوم و ياسوم كه هر دو مربوط است به لو احق جسم طبيعي ذكر شود نه در اين فريده ، ولي به علت نيازمندي مباحث هيولي و صورت به اين بحث ، در اينجا آورده شده است ) .

7- صورت در اين جهان از هيولي منفك نمي شود

8- هيولي از صورت عريان نمي گردد .

9- نوع احتياج هر يك از هيولي و صورت به يكديگر

10- صور نوعيه . قبلا گفتيم كه حكما يك مبحث بالخصوص را " سماع طبيعي " مي نامند و آن را در مقابل مباحث فلكيات ، عنصريات ، نفس قرار مي دهند ، اولا بايد بدانيم به چه جهت اين نام را روي اين مباحث نهاده اند ؟ ثانيا چرا اين قسمت را از عنصريات و هم از فلكيات مجز نموده اند ؟ اما علت اين كه اين مباحث " سماع طبيعي " ناميده مي شوند اين است كه سنت بر اين جاري بوده كه در طبيعيات قبل از همه مباحث ، اين مباحث آورده شود و به همين جهت اولين مبحثي از طبيعيات كه به گوش دانشجو مي خورد اين مباحث است لهذا " سماع طبيعي " يعني " اول مايسمع من الطبيعيات " ناميده شده است . همچنان كه گاهي اين قسمت را " السمع الكيان " نيز مي نامند كه عينا همين مفهوم و معني رادارد . اما علت اينكه اينمباحث حساب جدا گانه اي پيدا كرده و در واقع فن مستقلي نسبت به همه مباحث طبيعيات شمرده شده است اين است كه آنچه در اين قسمت بحث مي شود نه از مختصات عنصريات است و نه مختصات فلكيات .

و در عنصريات نه اختصاص به جماد دارد و نه به نبات و نه به حيوان و نه به انسان ، بلكه مسائلي است مربوط به مطلق اجسام . اين مباحث در حقيقت " امور عامه " طبيعيات است واگر اين مباحث به جاي " سماي طبيعي " امور عامه طبيعي و يا " كليات طبيعي " ناميده مي شد بسي مناسب تر بود . مسائل " سماع طبيعي " كه از آنها ياد كرديم قطعا علم و فن مستقلي است و در هيچ يك از فنون مربوط به فلكيات و عنصريات داخل نيست . و اتفاقا تمام و يا غالب مباحث آن از حيث روش و سبك تحقيق شبيه الهيات است يعني صرفا تعقلي و استدلالي و قياسي است نه حسي و تجربي و لهذا به فلسه شبيه تر است تا علوم و حسي و تجربي . به عقيده حكماء برخي مباحث سماع طبيعي يعني آنها كه در فريده اول در ده فصل آمده است ( البته باستثناء فصل ششم كه ذكر شد ) اساسا جزء الهيات است نه طبيعيات و بيان اين جهت در شرح منظومه آمده است .

مباحث آن كه در فريده دوم و سوم اين كتاب آمده است از قبيل مسائل حركت ، زمان ، مكان ، امتناع خلا ، شكل ، جهت ، حدوث اجسام ، از الهيات خارج است و داخل در عنصريات و فلكيات هم نيست و بايد فن مستقلي شمرده شود . ولي صدرالمتالهين به حكم اينكه قائل به حركت جوهريه است ، حركت و زمان و همچنين حدوث اجسام را از لو احق و عوارض جسم طبيعي نمي داند ، لهذا مسائل حركت و زمان و حدوث اجسام را نيز داخل در مسائل الهيات مي داند . عليهذا به عقيده مشار اليه مسائلي كه براي سماع طبيعي باقي مي ماند منحصر است به مسائل : مكان ، تناهي ابعاد ، امتناع خلا ، شكل ، وجهت . اما بيان اينكه چرا مسائل مربوط به حقيقت جسم طبيعي ، و همچنين مسائلي مربوط به حركت ، خصوصا حركت جوهريه ، و زمان و حدوث اجسام از مسائل الهي است نه از مسائل طبيعي از حدود بحث ما خارج است .

فريده اول در حقيقت جسم طبيعي

مشتمل بر : غرر اول : بيان آراء در حقيقت جسم طبيعي غرر دوم : در اثبات هيولي به اصطلاح مشائين غرر پنجم : در ابطال جزء لايتجزي غرر ششم : در تناهي ابعاد .

غرر 1

بيان آراء گوناگون در حقيقت جسم طبيعي

جسم به عقيده متكلمين فراهم آمده است از ذراتي كه قابل اشاره حسيه هستند ولي انقسام نمي پذيرند شرح : بحث درباره حقيقت و ماهيت جسم طبيعي است . جسم طبيعي يعني همين اجسام و اجرامي كه در طبيعت مي بينيم كه داراي ابعاد سه گانه طول و عرض و عمق مي باشند و به صورت يكي از عناصر و يا به صورت مركب از چند عنصر وجود دارند و احيانا همه آنها را با نام جواهر جسماني ياد مي كنيم . قيد " طبيعي " به دنبال جسم براي اين است كه با " جسم تعليمي " كه مصطلح رياضي دانان است اشتباه نشود ( 1 ) . رياضي دانان كميت متصل يك بعدي را به نام " خط " و كميت متصل دو بعدي را

1 - و به علاوه بحث در جسمي است كه داراي طبيعت خاص است ، نه در جسم مطلق . به عقيده حكما جسم مطلق كه به صورت هيچ يك از عناصر يا مركبات نباشد وجود ندارد ولي به عقيده ذيمقراطيس چنانكه بعدا خواهد آمد ذرات صغراصلبه جسم هستند ولي جسم طبيعي نيستند .