جلد: 4
نويسنده: ابوالحسن ديانت
شماره مقاله:1560
اِبْن ِ عَيْن ْ زَرْبى ، موفق الدين ابونصر عدنان بن نصر بن منصور (د 548ق /1153م )، از اهالى عين زربى (نام عربى قصبة باستانى آنازاربوس يا آناوارزه در استان آدانا، جنوب تركية فعلى )، پزشك ، احكامى و اديب مسلمان . وي ظاهراً در عين زربى زاده شد. سپس به بغداد رفت و به تحصيل طب ّ و نجوم و حكومت پرداخت و در اين علوم مهارت يافت . آنگاه ظاهراً در دوران خلافت الا¸مر فاطمى عازم ديار مصر شد (حمارنه ، 642) و تا پايان عمر در آنجا اقامت گزيد (ابن ابى اصيبعه ، 2/107- 108؛ لكلرك ، .(II/51-52 در ابتداي كار در مصر نتوانست از راه پزشكى تحصيل معاش كند، ناچار در بازار شهر قاهره ، در دكّه اي نشسته و از راه تنجيم و اختيار ساعات ، كسب رزق مى كرد (ابن ابى اصيبعه ، همانجا). چندي بعد وزير خليفة مصر به وسيلة سفيري كه از بغداد آمده بود و با ابن عين زربى آشنايى داشت ، از مراتب فضل و منزلت او در علوم آگاه شد و بدين سان وي به دربار خليفة مصر راه يافت و كارش بالا گرفت (همانجا) و معالجة خليفه و حانواده اش به او واگذار شد (فيلسوف الدوله ، 1/81). ابن عين زربى در زبان عربى مهارت داشت و در مجالس درس وي شاگردان بسياري حاضر مى شدند (همانجا). وي خط زيبايى نيز داشت چنانكه كتابها و رساله هايى در پزشكى و منطق و غيره به خط خود نوشته است . او شعر نيز مى سروده است . ابن عين زربى سرانجام در 548ق ، يك سال پيش از الظافر فاطمى در قاهره درگذشت (حمارنه ، 644؛ ابن ابى اصيبعه ، همانجا).
1. رسائل هندسية جرت بين كاتبه ابن الزبير و بين ابى نصر بن العين زربى . به طوري كه از نام كتاب پيداست ، اين رساله مجموعة مكاتبات هندسى است كه بين ابن زبير و ابن عين زربى انجام گرفته است . نسخه اي از آن در بيروت هست I/890) )؛ GAL,S,
2. فيما يحتاج الطبيب من علم الفلك ، كه دربارة نياز پزشك به دانش ستاره شناسى است و نسخه اي از آن در برلين موجود است ( آلوارت ، )؛ V/508
3. الكافى فى (صناعة) الطب ، كه در 510ق /1116م در مصر تأليف شد و آخرين تنقيح آن از سوي نويسنده در 547ق /1153م صورت گرفت (ابن ابى اصيبعه ، 2/108؛ حاجى خليفه ، 2/1377؛ حمارنه ، 645، 646). مؤلف در اين كتاب ، علم پزشكى را شامل دو قسمت نظري و عملى دانسته ، پس از بررسيهاي لازم دربارة تأثير هوا، تغذيه و استراحت ، به علل و عوارض امراض پرداخته و بخش بزرگ آن را به چگونگى معالجه و مداواي بيماريها اختصاص داده است . حمارنه سبك و روش منطقى و دقيق او را در بيان مسائل طبى گوناگون ستوده است (ص 653). كهن ترين نسخه اي كه اكنون در دست است ، نسخة مورخ 953ق /1546م ، در كتابخانة پاريس است ( دوسلان ، .(528 ابن عين زربى ، به نوشتة خود، جهت تسهيل مراجعه و استفاده ، آن را به ترتيب اعضاي بدن ، از سر تا پا مرتب كرده است (براي مشخصات برخى از نسخه هاي اين اثر، نك: ؛ GAL,S,I/642 بلوشه ، 223 ؛ ظاهريه ، حمارنه ، 297؛ احمد، 1/175، 176)؛
4. مقالة فى مرض السّفعة و معالجته ، رساله اي است دربارة نوعى بيماري پوستى و مداواي آن . يك نسخه از اين اثر كه در تاريخ 1064ق استنساخ شده در ظاهريه (ظاهريه ، خيمى ، 2/420) موجود است . اين كتاب شامل توضيح و تعريف بيماري مزبور، علل و عوامل ابتلا به آن ، نشانهاي بروز و بالاخره طريقة معالجه با فصد، رژيم غذايى ، داروها و گياهان است (ظاهريه ، حمارنه ، 455-457).
1. تعذر وجود الطبيب الفاضل و نفاق الجاهل (ابن ابى اصيبعه ، 2/108)؛
2. رسالة فى السياسة؛
3. شرح كتاب الصناعة الصغيرة، نوشتة جالينوس ؛
4. مجرّبات فى الطب ّ، اين مجموعه كه به شكل جُنگ نوشته شده و ظافر بن تميم بعد از وفات ابن عين زربى آن را در مصر جمع آوري كرده است ، حاكى از آگاهيها و تجربيات دقيق او در پزشكى است (همانجا)؛
5. مقالة فى الحصى و علاجة؛
6. الرسالة المقنعة، دربارة منطق ، كه از سخنان ابونصرفارابى و ابن سينا تأليف و تدوين كرده است (همانجا).
ابن ابى اصيبعه ، احمد، عيون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، قاهره ، 1299ق /1882م ؛ احمد، سالم عبدالرزاق ، فهرس مخطوطات مكتبة الاوقاف العامة فى الموصل ، موصل ، 1395ق /1975م ؛ حمارنه ، سامى خلف ، «الطبيب العربى ابن عين زربى »، ابحاث الندوة العالمية الاولى لتاريخ العلوم عندالعرب ، حلب ، 1977م ؛ فيلسوف الدوله ، ميرزا عبدالحسين خان ، مطرح الانظار، تبريز، 1334ق /1916م ؛ حاجى خليفه ، كشف ؛ ظاهريه ، خطى (الطب و الصيدلة)، حمارنه ؛ همان ، خيمى ، نيز:
Ahlwardt; Blochet; De Slane; GAL,S; Leclerc, Lucien, Histoire de la M E decine arabe, Paris,
1971.
ابوالحسن ديانت