: فهذه المباحث المذكوره فى هذا الفصل لضبط الاختلافات المرئية اصول و قوانين لابد من معرفتها ليحصل الاطلاع بها على احوال الكواكب فى اختلاف حركاتها بحسب الرؤية على وجه يوافق قواعد الحكمة اوردناها فى هذا الموضع على سبيل الحكاية اى مجردة عن دلائلها المذكورة بالخطوط فى المجسطى و قائدة ايرادها على سبيل التصوير ان يسهل بادراكها تصور تلك الاختلافات مطابقة لتلك القواعد و براهين هذه القوانين بعضها مذكوره بالفعل فى المجسطى و بعضها غير مذكوره الا بالقوة . و الاقتصار على الدوائر كاف للناظر فى البراهين فى جميع هذا العلم . و اذا اقتصرفيه على ذلك سمى هيأة غير مجسمة و كان من العلوم الرياضيه الصرفة : و اما لمن بحاول تصور مبادى الحركات على وجه يقتضيه قواعدهم فلابد من معرفة هيئة الاجسام المتحركة بتلك الحركات على وجه يظهر تلك الحركات فى مناطقها و اذا اعتبر هذا العلم كذلك سمى هياة مجسمة و كان له عرق من العلوم الطبيعية التى موضوعها الجسم الطبيعى من حيث الحركة والسكون . ملاحظه مى فرماييد كه علامه خفرى در بيان هيئت مجسمه و غير مجسمه و كفايت اقتصار بر دوائر در هيئت رياضى چه خوب حق سخن را ادا كرده است و فرموده است هيئت مجسمه را عرقى از علوم طبيعى است و آن كه خواهد تصور مبادى حركات اجراى علوى بنمايد ناچار بايد به هيئت مجسمه معرفت داشته باشد .
آلات نجومى از قبيل اصطرلاب و ربع مجيب و كره و زرقاله و رخامات و نظائر آنها صادقترين شاهدند كه مراد از فلك در نزد مهندسان و رياضى دانان بويژه دانشمندان هيات و نجوم از قديم و حديث مدارات نيرين و كواكب است . در اينصورت كه فقط اقتصار بر دوائر و مدارات شود آنرا هيئت غير مجسمه گويند در قبال هيئت مجسمه كه چون خواهند در مقام تعليم صورت حركات كوكب را از اوج و حضيض و اقامت و رجعت و استقامت و ديگر اوضاع و احوال آنرا تجسم دهند تصوير نمايند افلاك مجسمه را عنوان كرده اند كه در اين صورت از مسائل علوم طبيعى است نه رياضى و هيوى و گرنه هيوى را اولا و بالذات نيازى به افلاك مجسمه نيست بحث از افلاك مجسمه در كتب هيئت نظير بحث از الفاظ در كتب منطق است . بلكه اطلاق فلك در ملكوت عالم بكار رفته است چنانكه در روضه كافى آمده است كه :
روى عن امير المؤمنين عليه السلام انه قال رجل : اين المعبود ؟ فقال عليه السلام لايقال له اين لانه أين الاينية و لا يقال له كيف لانه كيف الكيفية و لايقال له ما هو لانه خلق الماهية سبحانه من عظيم تاهت الفطن فى تيار امواج عظمته و حصرت الالباب عن ذكر ازليته و تحيرت العقول فى افلاك ملكوته . ( توحيد بحارج 2 ط كمپانى ص 93 ) چنان كه افق در ملكوت اعلى بكار رفته است قوله سبحانه : و هو بالافق الاعلى ثم دنا فتدلى فكان قاب قوسين او ادنى . ( النجم 8 10 ) چه بهتر كه عبارت مثل جامع بهادرى را بر صدق دعوايم و حقانيت مدعايم شاهد آورم وى پس از آن كه تصوير حركت و اوضاع شمس را نسبت به كره ارض بر مبناى فلك مجسم تقرير كرده است