است كه : سئل رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم عن جبرئيل ( كذا ) هل دخل وقت الزوال ؟ قال : لا نعم فقال : ما هذا الجواب ؟ قال لما قلت لاسار الشمس مسافة خمساه عام فقلت نعم . ( ص 621 لئالى الاخبار محمد نبى تويسركانى ره ) بارى از اطاله درس و پراكنده گويى عذر بخواهيم و بگوييم :
نجم در حيرت اقامت داشت گر از استقامت رجعتى در نظمش از آغاز تا انجام داد
اختلاف منظر آنست كه يك چيز را از دو جا كه ملاحظه كنيم در دو نقطه مختلف مشاهده مى كنيم . اختلاف منظر را منجمان بسيار بكار مى برند و دورى ستاره ها يا مساحت آنها را معين مى كنند . چنانكه ماه را چون از دو نقطه زمين مشاهده كنيم آن را در دو نقطه مخالف مى بينيم . و پس از تجربيات دقيق چنان دانسته اند كه اگر فاصله دو بيننده باندازه شعاع كره زمين باشد اختلاف منظر ماه نزديك يكدرجه است يعنى پنجاه و هفت دقيقه و چهل ثانيه . منجمان اسلامى از روى اختلاف منظر دريافتند كه فاصله ماه از زمين شصت برابر شعاع و شعاع جرم آن بيش از ربع شعاع زمين است و حجم آن قريب يك پنجاهم آن . و باز بواسطه همين اختلاف منظر ارتفاع كوهها و جاهاى بلند كه دست رسى برفتن بالاى آنها نيست مى توانند اندازه بگيرند يا عمق چاهها و پهناى شطوط و فاصله هاى ديگر . بارى مسائل مختلف علمى در نجوم و مساحت كه مبنى بر شعاع بصرى است از شماره افزونست تا بدان حد كه در قوه باصره و احكام و مسائل آن علم مخصوص تدوين كردند موسوم به علم مناظر و مرايا و كتابها در آنها تاليف شده و بهترين آنها مناظر و مراياى ابن هيثم است كه كمال الدين فارسى شاگرد قطب الدين شيرازى كه در قرن هفتم ميزيست آنرا تلخيص و تحرير كرد كه در دو مجلد در حيدرآباد دكن بچاپ رسيده است .
مرايا جمع مرآة است يعنى آينه . و چون چند اصل از اين علم در اقسام آينه ها و خواص آنها و فرق ميان آينه هاى مقعر و محدب و استوانه و مخروط و استفاده از آنها در صنايع است از اين جهت آن را علم مناظر و مرايا ناميدند . و گاهى كلمه مرآة را چون اسم آلت است و واسطه رؤيت است در مطلق اشياى واسطه در رؤيت چون آب صافى و نحو آن بكار مى برند . مطالب مذكور را در نكته 992 هزار و يك نكته نيز آورده ايم . حال بدان كه هر يك از اختلاف منظر و انكسار نور را در طول و عرض كواكب تاثيرى بسزا است . بدوا در اختلاف منظر و زاويه اختلاف منظر گوييم كه : تاثير اختلاف منظر به حسب طول و عرض كوكب در سفليين و به خصوص در قمر جارى است كه قوس اختلاف منظر در قمر تا نزديك به يك درجه بلكه تا به يك درجه و چهل و پنج دقيقه مى رسد . اما قوس اختلاف منظر در شمس زيادت بر سه دقيقه نمى شود لذا فرموده اند كه اختلاف منظر در كواكب تحت فلك شمس وقوع مى يابد . اما در فوق فلك شمس اختلاف منظر تحقق نمى يابد چه اين كه كره ارض را نسبت به وراى شمس قدر محسوس نيست به بيانى كه اينك دانسته مى شود . بدان كه اشكال هندسى اعم از قسى مدارات كواكب و از خطوط انصاف اقطار آنها و از دوائر عظام نسبت به مركز كره ارض ترسيم و محاسبه مى شوند كه وجه آن با در نظر گرفتن مطالب دروس گذشته و به خصوص درس سوم پوشيده نيست .
مثلا مى خواهيم ارتفاع قمر را در وقتى خاص تحصيل كنيم