دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

ما كه در سطح ارض قمر را مى بينيم آن نقطه مستقر ما در سطح ارض مركز دائره ارتفاع نيست بلكه مركز آن مركز زمين است كه از دوائر عظام فلكى است چنان كه در درس بيست و هفتم گفته آمد . مثلا در شكل چهلم ( ش 40 ) ا مركز زمين و ب موضع ناظر در سطح زمين و ح ماه . و چون از موضع ناظر دائره ارتفاع قمر را رسم كنيم شعاع اين دائره كه نصف قطر آنست خط ا ح خواهد بود كه ا مركز دائره ارتفاع نيز هست نه خط ب ح و از ا تا ب به مقدار نصف قطر ارض فاصله است . علاوه اين كه قوسى از دائره ارتفاع كه از جانب اقرب ميان نقطه مفروض از فلك خواه كوكب و خواه غير آن و دائره افق حقيقى واقع شود آنرا قوس ارتفاع آن نقطه گويند . چهار درس 16 تا 20 در تعريف افق و اقسام آن بود و در درس 17 دانسته ايم كه دائره افق حقيقى اصل و ملاك در مسائل رياضى است .

و افقى كه فاصل بين مايرى و ما لايرى است افق حسى موضع ناظر است و در درس 18 گفته آمد كه تفاوت ميان افق حسى و حقيقى به قدر نصف قطر ارض است پس قوسى از دائره ارتفاع كه محصور ميان سطح دائره افق حسى و سطح دائره افق حقيقى است تفاوت ارتفاع حقيقى نقطه مفروض و ارتفاع حسى است هر چند كه اين تفاوت از شمس به بالا منتفى است كه كره زمين را نسبت بدانها قدر معتنى به نيست تا چه رسد نصف قطر آنرا زيرا كه زمين نسبت بدانها نقطه اى بحساب مى آيد .

زمين در زير اين نه چرخ مينا چو خشخاشى بود بر روى دريا در شكل 41 ( ش 41 ) فرض شود كه ح قمر است و د ح ه ر دائره ارتفاع آن و ب ه سطح دائره افق حسى و ا ر سطح دائره افق حقيقى . لاجرم ارتفاع قمر بحسب بودنناظر در ب قوس ح ه خواهد بود و بحسب بودن ناظر در ا قوس ح ر خواهد بود . پس تفاوت ارتفاع حقيقى و حسى بمقدار قوس ه ر است كه نصف قطر ارض يعنى شعاع ا ب مساوى با جيب قوس ه ر است به دليلى كه در صدد تحرير بيان آن مى باشيم . لذا خواجه طوسى در باب چهارم زبدة الهيئة فرموده است : بعد دائره افق حقيقى از دائره افق مرئى يعنى افق حسى بقدر نصف قصر زمين بود . ( ص 46 ط 1 ايران ) . حال بدان كه هر يك از ب ح و ا ح بلحاظ دو ناظر يكى در ب مثلا و ديگرى در ا و يا بلحاظ يك ناظر در دو وقت وقتى در موضع ب در سطح زمين و وقت ديگر در مركز زمين تعبير بشعاع رؤيت نيز مى شود و زاويه اى كه از دو شعاع رؤيت رائى يعنى ناظر چون زاويه ا ح ب حاصل شود آن را زاويه اختلاف منظر گويند . و مطلب ديگر اين كه هر گاه هر يك از شعاع ب ح و ا ح ر امتداد دهيم تا