دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی

حسن حسن زاده آملی

نسخه متنی -صفحه : 526/ 379
نمايش فراداده

و تا به حمل اـه دقيقه برسد تفاضل در اين ميانه انط ك ثالثه است . لذا هر تفاضل را كه بر مقدار ما قبل آن اضافه كنيم مقدار ما بعد آن خواهد بود چنان كه در همين مثال ها كرناك بعلاوه ها انط ك ] ها كطن م كه اين حاصلجمع عين مقدار حمل اـه دقيقه است . و فائده ضبط ارقام تفاضل اين است كه هرگاه تحصيل كسور مابين هر پنج دقيقه تا پنج دقيقه بعد آن مطلوب باشد با در دست داشتن مقدار تفاضل آن را بدست آوريم . مثلا مطلوب ميل شمس در حمل اـ دقيقه است مقدار ميل آنرا در اى دقيقه داريم و نيز مقدار ميل آن را در اـه دقيقه داريم و مقدار تفاضل ميان آن دو را نيز داريم حالا بقاعده اربعه متناسبه كه به تفصيل در دو درس 67 و 68 گفته آمد گوئيم : انط له لثه ه قه حاصل را بر مقدار ميل حمل اى قه مى افزائيم مطلوب حاصل مى شود .

و بدان كه وضع اين گونه جداول در زيجات گوناگون است : در زيج محمد شاهى كه تاريخ آن قبل از زيج بهادرى است و مرصد آن شاه جهان آباد دهلى بوده است و غايت ميل ( ميل كلى ) بدان مرصد كحكح دقيقه است در يك ستون سه خانه اى به آوردن درجات يك ربع اكتفا كرده است . پس از آن مهارتخان عبدالله بن محمد در تسهيل زيج محمد شاهى آنرا بسطى تمام داده است كه به يك دقيقه يك دقيقه مقادير درجات و دقائق ميل يك ربع را در دوازده صفحه آورده است . و قبل از زيج محمد شاهى ميرزا الغ بيك گوركانى در زيج الغ بيكى كه مرصد آن سمرقند بوده است و ميل كلى بدان مرصد كحل دقيقه است مقادير ميل را سه دقيقه نگاشته است و در زيج آصف جاهى أصلا جدول ميل آورده نشده است چنانكه در زيج حبش حاسب .

تبصره

گفته ايم قوسهايى كه از منطقه بعد آنها از نقطه اعتدال متساوى است ميل آنها هم متساوى است . شكل كب مقالت دوم اكرمانالاؤوس در برهان تساوى ميل قوسهاى متساوى البعد از نقطه اعتدال است : إذا تقاطعت دائرتان عظيمتان على كرة و فصلت من إحديهما قوسان متساويتان متساويتا البعد عن نقطة التقاطع و أخرجت دوائر عظام من قطب إحدى الدائرتين إلى أطرفهما فانهما تفصل من الدائرة الاخرى قوسين متساويتين الخ . أما صورت جدول ميل منقول از زيج بهادرى چنين است كه ارائه مى شود :