تعليم و تربيت از ديدگاه محمد بن سحنون دانشمند مسلمان قرن سوم هجرى
حجة الاسلام علىنقى فقيهى
چكيده
اين مقاله به بررسى و شرح آراى تربيتى «ابنسحنون» ، متفكر اسلامى قرن سوم هجرى و كتاب «آداب المعلمين» وى مىپردازد. اهميت تبيين آراى تربيتى ابنسحنون و كتاب او در اين است كه: اولا - جامعه علمى و فرهنگى ما با اولين تاليف تربيتى در تاريخ تعليم و تربيت اسلامى آشنا مىشود. ثانيا - كتاب ابنسحنون تصويرى از فرهنگ، برنامه آموزشى، مواد درسى، دروس ضرورى و اختيارى مدارس (در قرن سوم) در قيروان است. ثالثا - تاريخ مطمئنى از اوضاع تربيت، نوع ارتباط معلم و مربى با متعلم و متربى در مغرب به حساب مىآيد. رابعا - نوع نگرش فقهى علماى مالكى - در آن عصر - به مسايل تعليم و تربيت، منابع مورد توجه آنان و چگونگى برداشت تربيتى آنها از احاديث پيامبر صلى الله عليه وآله و...روشن مىگردد. ابنسحنون سواد آموزى، يادگيرى قرآن، آموختن آداب دينى و پرورش بر اساس آن را از هدفهاى تعليم و تربيت دانسته و براساس بينش ويژهاى كه وى از معلم و شغل معلمى دارد، وظايف معلم را در محدوده تعهدها و قراردادهاى مالى بين او و اولياى دانشآموزان تبيين مىكند. كليد واژهها: 1- ابنسحنون 2- آداب المعلمين 3- تعليم و تربيت 3- تاريخ آموزش و پرورش 4- آموزش دينى 5- آموزش قرآن.
1.مقدمه
محمدبن عبدالسلام، سحنون بن سعيدبن جيب التنوخى القيروانى، معروف به «ابن سحنون» ، به سال 202 ه.ق (819 م) در قيروان تونس چشم به جهان گشود و به سال 256 ه.ق. (870 م.) در منطقه ساحل ديده از جهان فرو بست. او در خانوادهاى متدين و با فرهنگ بزرگ شد.پدرش قاضى مشهورى بود كه در زمان امير ابى العباس احمدبن الاغلب، متولى قضاوت بود و خود بر امور حسبه و مظالم مباشرت مىكرد.وى استحقاق لقب «چراغ قيروان» را پيدا كرد. (1) قيروان در عصر ابن سحنون، دارالعلم و دارالسنه بود; بهگونهاى كه از تمام نواحى مغرب، (2) دانش پژوهان براى تحصيل علوم اسلامى به آنجا روى مىآوردند.در قيروان از همان اواسط قرن اول هجرى - كه دعوت اسلامى از آنجا انتشار يافت - مكتبها و مدارس ابتدايى پديد آمد و معلمان به نوآموزان، قرآن و لغت عربى و نحو و حساب مىآموختند.مساجد از مهمترين مكانهايى بود كه به امر آموزش و پرورش اختصاص يافته بود. (3) در زمان ابن سحنون، معلمى شغل بهشمار مىآمده است و عدهاى جز پرداختن به تدريس و تعليم و تربيت، كار ديگرى نداشتهاند.در اين عصر مدارس متعدد بود; علاوه بر پسران، دختران نيز تحصيل مىكردند.اين مدارس خوابگاه داشت.خوابگاه دختران از خوابگاه پسران جدا بود و همچنين به دانش پژوهان غذا داده مىشد. (4) ابن سحنون در چنين محيط با فرهنگ و تمدنى بزرگ شد و علوم آن روز را فرا گرفت و و حجاز (6) بسيار بهره برد.او فقه مالكى را نزد پدر آموخت و از روات معتبر چون عبد الله بن ابى حسان يحصبى، موسى بن معاوية صمادحى، عبدالعزيز بن يحيى مدنى هاشمى، عبدالمؤمن بن مستنير جزرى، ابو عبدالرحمن بقى بن مخلد و ابو مصعب و سلمة بن شبيب حديثشنيد و از ابوالحسن محمدبن نصر بن حضرم فن مناظره را آموخت و در اين فن بسيار قوى گرديد. او همچنين به فقه مالكى اشراف كامل پيدا كرد و در حيات پدرش و در كنار حلقه درسى وى، حلقه درسى فقهى در خانه شخصى خود و جامع عقبه (7) تشكيل داد و فقه مالكى را تدريس مىكرد.ابوالعرب محمدبن احمد (از علماى تونس) او را كاملا مشرف به مذهب فقهى مالك و آثار وى مىداند و وثاقت او را در اين زمينه ستوده است.او در عصر خويش، يكى از علماى برجسته و مشهور بوده است و به همين علت، هنگام ديدارش از مصر، علما و بزرگان مصر به ديدار وى رفتند.مزنى از جمله كسانى است كه پس از اين ديدار، سوگند ياد كرد كه كسى را داناتر و تيز هوشتر از وى نيافته است. (8) ابن سحنون شاگردان بسيارى تربيت كرد كه از آن ميان ابراهيم بن عتاب خولانى، ابو محمد بن حكمون، ابن ابى الوليد خطيب و ابوالقاسم طورى، متولى مظالم قيروان را مىتوان نام برد. (9) ابن سحنون برخوردار از روحيه سلحشورى و دفاع از اسلام و مسلمين بوده است; از اين رو وى در ماجراى جنگ با روميان از قيروان به قصرالطوب رفت و با حمايت مردم، روميان را كه به قصد تعرض به اموال مسلمانان آمده بودند، شكست داد. (10) اين دانشمند بزرگ در موضوعات مختلف مانند: اصول دين، فقه، تاريخ، سيره و تعليم و تربيت كتاب نوشته است. در موضوع اصول دين، كتابى به نام «اصولالدين» نگاشته كه نسخه خطى آن در كتابخانه اوقاف رباط ضمن مجموعهاى موجود است.در فقه، چند كتاب نوشته، به نامهاى: الرسالة السحنونية، آداب المتناظرين و النوازل (نوازلالصلاة) كه در كتابخانه الازهر و دارالكتب مصر و كتابخانه كتانى در رباط موجود است.در تاريخ، كتابى در شش جزء و در سيره در بيست جزء نگاشته است. در تعليم و تربيت، آدابالمعلمين را نگاشته است كه به سال 1348 ه.ق. (1929 م.) (يا1931 م.) توسط شركت تونس براى نشر نسخ خطى كتب عربى (11) به كوشش حسن حسنى عبدالوهاب در تونس منتشر شد و به همت لوكونتبه فرانسه ترجمه و در مجله «مطالعات اسلامى» در پاريس (به سال 1953 م.) به چاپ رسيد (12) و نيز همين كتاب به كوشش احمد فؤاد الاهوانى ضمن كتاب التربية الاسلامية، در قاهره (1955 م.) انتشار يافت.همچنين در كتاب الفكر التربوى الاسلامى و دكتر محمد ناصر (ص 19- 34) كه در وكالة المطبوعات كويت انتشار يافته، از احمد فؤادالاهوانى عينا نقل كرده است: «بيشتر شهرت ابن سحنون، به خاطر همين كتاب او در تعليم و تربيت است» . (13)