خاطرات از حج بین سال های 1000 تا 1200 هـ . ش نسخه متنی

در بيان هزينه و مسيرهاي سفر به خانة خدا

«تاكنون به اين مطلب پي برده ام كه براي رفتن به سفر حج دو راه وجود دارد: يك راه از آوا، يك راه از بِي ساي . از آوا با كشتي در دريا، در جهت مسير آب حركت مي كنند و به يانگ گونگ36 مي رسند. اگر جريان آب قوي باشد، در پانزده روز مي توان رسيد. اگر جريان آب ضعيف باشد، يك ماه بايد انتظار كشيد. نرخ كشتي 10 سكه است ، پول نقره براي هزينه سفر خرج مي شود، براي افرادي كه در كشتي حضور دارند، براي هر نفر قيمت كشتي 10 روپيه است . روپيه يك پول نقره است ، وزن آن سه «چيئن»37 (پانزده گرم ) است . به بنگلادش مي رسند، كه در شمال غرب قرار دارد. از بنگلادش تا جُدّه ، سوار بر كشتي بزرگ در داخل درياهاي پهناور، به جانب غرب سفر مي كنند. در باد موافق و مساعد، چهل روزه مي رسند، اگر سريع برود. يا دو ماه يا هفتاد روز، اگر متوسط برود. اگر باد مساعد و موافق نباشد، يا بادي نباشد، چهار ماه ، پنج ماه طول مي كشد. قيمت كشتي براي هر نفر پنجاه ريال است ، كه پول نقره است . وزن آن هفت «چيئن» (35 گرم ) است ، اگر كالا و جنس زيادي همراه داشته باشي ، بيست ريال هزينه فرد سوار بر كشتي مي شود، هيزم در كابين كشتي وجود دارد.»

در پايان كتابچة «يادداشت هاي سفر به خانة خدا» معلومات و مدارك تاريخي بسيار ارزشمندي دربارة مسير رفت و آمد دريايي از چين به سوي ممالك عربي ، زمان مورد نياز براي مسافرت ، مخارج كشتي ، وزن روپية نقره اي ميانمار و ريال نقره اي ممالك عرب مورد استعمال در آن روزگار و ديگر موارد ارائه و ثبت شده است . اين راه مواصلاتي دريايي از زمان هاي ديرين برقرار بوده و همان جاده بسيار مشهور «راه ادويه» است كه از فاصله اي دور در برابر «جادة ابريشم» زميني مي درخشد.

بر اساس منابع و مآخذ تاريخ عرب ، در روزگاران قديم ، در دورة حكومت سلسله هاي چيني «وي»38 (220 تا 265 م )، «جين»39 (265 تا 420 م ) و سلسله «جنوب شمال»40 (420 تا 589 م ) قايق ها و كشتي هاي چيني و هندي وارد خليج فارس مي شدند و در آبراهه هاي عربي كشتي راني مي كردند. در دورة حكومت سلسله هاي «سويي»41 (581 تا 618 م ) و «تانگ»42 (618 تا 907 م ) رفت و آمدها بيشتر از گذشته در جريان بود، در عصر حكومت «جن يوان»43 (785 تا 805 م ) از امپراتوران سلسلة تانگ ، صدر اعظم وي به نام «جيا دان»44 (730 تا 805 م ) نقشة راه هاي چين به سوي كشورهاي خارجي را ترسيم و يادداشت كرد و به صورت مفصّل و دقيق دربارة اين مسيرها توضيح داد.

سفر شيخ يوسف مافوچو براي زيارت خانة خدا از شهر رانگون و از مسير دريايي آغاز شد و اساساً در امتداد مسير دريايي «جادة ابريشم» و با عبور از اقيانوس هند و درياي سرخ وارد شبه جزيرة عربستان شد.

در صفحات پاياني «ياد داشت هاي سفر به خانة خدا» چنين آمده است :

«منازل و مسيرهاي زميني از راه شمال به سوي خانة خدا از اين قرار است : جيايوگوان45 (دروازه يشم در غرب چين ) تا هامي46 هجده منزل ، از هامي تا تورفان47 دوازده منزل ، از تورفان تا خالاشي (يان چي )48 نه منزل ، از خالاشي تا آقسو هفده منزل ، از آقسو تا كاشغر هجده منزل ، از كاشغر تا ووشي گان (اوجي گان )49 پنج منزل ، از اوشي گان تا انديجان (ان جي يان )50 يك منزل، از انديجان تا مرلان (مرگلان )51 دو منزل ، از مرلان تا خوقند دو منزل ، از خوقند تا خوجند (لينن آباد) دو منزل ، او خوجند تا اورتباي (اولاتي يوب)52 دو منزل ، از اورتباي تا جيزائوچي53 (جيزاك ) دو منزل ، از جيزاك تا سمرقند دو منزل ، از سمرقند تا قتورقند دو منزل ، از قتورقند تا كِني مونا54 (كرمينيه ) دو منزل ، از كِني مونا تا بخارا دو منزل ، از بخارا تا خالخور55 (فارياب ) يك منزل ، از فارياب تا چارجو56 دو منزل ـ در اين جا رود جيحون قرار دارد ـ از چارجو تا شهر سيحون چهار منزل ، از شهر سيحون تا سرخس چهار منزل ، از سرخس تا مشهد چهار منزل ، از مشهد تا شهر ري (تهران ) چهار منزل ، از تهران تا همدان شش منزل ، از همدان تا كرمانشاه هفت منزل ، از كرمانشاه تا بغداد ده منزل است . اين راه شرق مستقيما به سوي غرب درست است .

از بخارا به سمت تاخاش (كارشي )57 سه منزل ، از خاش تا بلخ هفت منزل ، از بلخ تا مزار شريف پنجاه «لي»58، از مزار شريف تا دوشخور (دوشي)59 يك منزل ، راه و گردنه ها باريك و خطرناك است . از دوشخور تا كابل پانزده منزل ، از كابل تا غزنه شش منزل ، از غزنه تا قندهار شش منزل ، از قندهار تا فوشن (پي جيا)60 شش منزل ، از فوشن61 تا كلاتينا62 (جي دا)63 شش منزل ، از كلاتينا تا بايلان (بي لا)64 چهارده منزل ، از بايلان65 تا درياي بزرگ چهار منزل ، سفر با كشتي در صورت وزش باد مناسب ده منزل ، از بغداد به سوي شمال كه سفر كني تا كركوك هفت منزل ، از كركوك تا موصل چهار منزل ، از موصل تا موردان (مارتينگ )66 ده منزل ، از موردان (با تمن كنوني ) تا ديار بكر دو منزل ، از ديار بكر تا اورفا چهار منزل ، از اورفا تا بيرجيك هفت منزل ، از بيرجيك تا قاضي انتب دو منزل ، از قاضي انتب تا حلب چهار منزل ، از حلب تا حماء چهار منزل ، از حماء تا حمص دو منزل ، از حمص تا دمشق پنج منزل ، از دمشق تا بيت المقدس هشت منزل ، از بيت المقدس تا مصر (قاهره ) پانزده منزل است . از قاضي انتب به سوي غرب تا چي ليس67 (جيليس ) يك منزل ، از چيليس تا انطاكيه سه منزل ، از انطاكيه تا لاذقيه سه منزل ، از لاذقيه تا طرابلس سه منزل ، از طرابلس تا عكا پنج منزل ، از عكا تا يافا دو منزل است .»

ارتباط و مناسبات زميني چين با ممالك غربي و آسياي غربي به زمان امپراتوري «وودي»68 از سلسلة « هان»69 (140 تا 85 قبل از ميلاد)70 بر مي گردد. در آن زمان «جانگ چيان»71 به فرمان امپراتور به سرزمين هاي واقع در غرب چين سفر كرد. در سال هاي حكومت امپراتور «يونگ يوان»72 (89 تا 104 م ) از سلسله «هان پسين»73 (25 تا 220 م )، ژنرال «گَن يينگ»74 به دستور جانگ چيان به سرزمين هاي غربي مسافرت كرد و به سرزمين « تيائوجي» (سوريه و بين النهرين ) رسيد. افراد بعدي به رفت و آمد در اين مناطق ادامه دادند، و سرانجام مسير «جادة ابريشم» كه بيش از هزار سال شكوفا و پر رونق بود، افتتاح شد. «جيادان» صدر اعظم امپراتور «جن يوان» (785 تا 805 م ) از سلسلة تانگ نيز به رفت و آمدهاي ميان چين و سرزمين هاي غربي در آن مناطق اشاره كرده است . اين جادة ارتباطي با غرب عمدتاً متعلق به حوزه و قلمروي «جادة ابريشم» بود; يعني از مرزهاي شمال چين آغاز و به تالاس مي رسيد و دوباره به سوي غرب پيش مي رفت و با عبور از سرزمين ايران به قسطنطنيه (استانبول ) پايتخت بلاد اسلامي مي رسيد. در خصوص «منازل و مسيرهاي جادة شمالي سفر به خانه خدا» كه در متن «يادداشت هاي سفر به خانة خدا» آمده است ، بايد به اين نكتة مهم اشاره كرد كه جيادان به عنوان يك جغرافيدان ، مسير شمالي را شخصاً پيموده ، اما يوسف مافوچو آن راه را نپيموده است . با وجود اين به طور دقيق و مفصل منزل گاه هاي مسير و شهرهاي سر راه را ثبت و يادداشت كرده است ، البته اسامي گذشته و حالِ آن مناطق متفاوت است ، اما تحقيق و بررسي پيرامون يكايك آنها دشوار نيست .

حجم كتابچة «يادداشت هاي سفر به خانة خدا» كوچك و تعداد علامت هاي نوشتاريِ چيني آن نيز محدود است و شامل مجلد و فصل بندي نيست ، اما اين كتابچه حاوي مدارك و اسناد مفيدي است كه به طور مشخص و موثق ، سيماي تاريخي آن روزگار را منعكس مي كند و بخشي از خلاء موجود دربارة ارتباطات خارجي دورة چينگ را پر مي كند; به ويژه فعاليت هاي علمي و مطالعات دراز مدت يوسف مافوچو در سرزمين هاي عربي و آسياي غربي نشانگر تبادلات علمي چين با كشورهاي عربي است . اين روابط ريشه در روزگاران گذشته دارد، و اين كشورها همواره مناسبات رو به رشدي داشته اند. اين سفرنامه همچنين بيانگر رفت و آمدهاي دوستانة مردم چين و اعراب مي باشد كه اين دوستي هاي عميق و ريشه دار آنها را به يكديگر پيوند زده است . اين گونه مراودات و دوستي هاي سنتي در عصر حاضر هم سزاوار ستايش ، تحسين و تشويق است .75

1. .dimu ya
2. .Sai mo ni de
3. .Zhuan tui
4. .Mu xi qi
5.
.Gu mu sai Lue mai
6.
.Lei bute bai. lei baili
7.
.yi si kan de ling te
8. بقره:
50
9. .shan
xi
10. .Falei ye
11. .She er bo
12.
.Fa taha mu bo le
13.
.Cha he shan
14. .Ke lang di
15.
.A la Fan ye
16. .A
qi
17.
.bu lu bin nan
18. .Ma la xia
19.
.xin ge puer
20.
.Huan ya shu yao
21.
.Tian Fang Li Yuan
22.
.Tian Fang xing Li
23. .Hua qi guo
24.
.di ya Lang Lan mi ya Lan
25. chi ؛ چي:
واحد طول در چين قديم. هر «چي» معادل 33 سانتي، مترجم.
26.
.guang dong
27. .Hao pan
28. .men bo yi
29. .zhao qing
30. .wu zhou
31. .xun zhou
32. .Nan ning
33. .Bei sai
34. .Gui ping
35. .Bai se
36. .yang Gong
37.
.qian
38.
.Wei
39.
.Jin
40.
.Nan bei chao
41.
.Sui
42.
.Tang
43. .zhen yuan
44. .Jia dan
45. .jia yu guan
46. .ha
mi
47. .tu er Fang
48. .yan
qi
49. .wu zhi gen
50. .An ji yan
51.
.ma er ge lan
52.
.Wu lati you bei
53. .zhi zao qi
54. .ke nimo na
55.
.Hei le huer
56. .cha er zhu
57. .ka er xi
58. li ؛ لي:
واحد طول در چين قديم. هر «لي» معادل 500 متر است. (مترجم)
59. .Duo xi
60. .pi
jia
61. .Fu shen
62.
.Ke La ti na
63. .ji
da
64. .Bai Lan
65. .Bi
La
66.
.Ma er Ting
67. .qi li
si
68. .wu
di
69.
.Han
70. .Zhang qian
71. .yong yuan
72. .Hou han
73. .Gan ying
74. .Tiao zhi
75. مترجم پس از
انتشار نخستين قسمت از اين مقاله، در شمارة 37 ، فصلنامة «ميقات حج» را به همراه
نامه اي براي استاد حاج سيّد يوسف نــاگــوا چــانــگ (Na guo chang) فرستاد. ايشان در پاسخ
با ارسال نامه اي براي مترجم به تاريخ روز عيد قربان (1422 ق . / 2002 م)، پس از
ابراز بهترين درود و تحيّات اسلامي خويش چنين نوشته اند:
مسلمانان چين از زحمات و تلاش هاي فراوان
جناب عالي براي ترجمة «يادداشت هاي سفر به خانة خدا» نوشتة استاد بزرگ بابا فو چو
به زبان فارسي تشكر و سپاسگزاري مي كنند. جناب عالي با اين اقدام، خدمت بسيار بزرگي
به مبادلات فرهنگي چين و ايران نموده ايد. من مقالة تحقيق و بررسي متن تاريخي
«يادداشت هاي سفر به خانة خدا» را در اكتبر سال 1981 ميلادي به هنگام شركت در
«كنفرانس تحقيقات علمي اسلام، در پنج استان و منطقة شمال غرب چين» (شين جيانگ، چينگ
هاي، شان شي، گنسو، نينگ شيا) ارائه كردم. در آن زمان، من در مدرسة متوسطة يك روستا
مشغول تدريس بودم و به اسناد و منابع كافي دسترسي نداشتم، از اين رو، پاره اي از
اشتباهات و اشكالات موجود در مقاله را قبول دارم. البته اين اشتباهات اندك را بعدها
در مقالة «مافو چو ـ آموزگار پر آوازة علوم اسلامي چين» اصلاح و تصحيح كردم، كه
متمنّي است به آن مراجعه كنيد.
ناگوا
چانگ

عيد قربان 2002
ميلادي ـ كونمينگ ـ چين