شرح منظومه جلد 2

ولي نه طبيعت اولي بلكه طبيعت ثانوي ( يعني طبيعت در تحت تاثير يك عامل خارجي ) يعني همانطور كه به هنگام حركت سنگ از بالا به پائين طبيعت خود او است كه او را به پائين مي كشددر وقتي هم كه سنگ به بالا مي رود باز طبيعت خود او است كه او را به بالا مي كشد ولي در اين حال طبيعت در تحت تاثيري كه ضربه بر او وارد كرده است كار دوم را انجام مي دهد . پس چنين نيست كه هنگامي كه سنگ از پائين به بالا مي رود طبيعت بيكار باشد و سنگ خود به خود حركت كند ، زيرا هيچ پديده اي خود به خود نمي تواند حادث شود و خود به خود هم نمي تواند به وجود خود ادامه دهد . و نيز نمي توانيم بگوئيم كه عامل حركت همان ضربه است . زيرا ضربه در يك " آن " حادث شد و از ميان رفت ، پس حتما بايد حكم كنيم كه در اثر ضربه يك حالت ثانوي در طبيعت پيدا شده و اين خود طبيعت است كه سنگ را روبه بالا مي برد . و به عبارت متناسب با مصطلحات عصر ما ، ضربه اي كه بر سنگ وارد مي شود عكس العملي در طبيعت سنگ ايجاد مي كنند ( عكس العمل به معني اعم ، نه خصوص عملي در جهت عكس عمل اول ) .

معني ايجاد شدن عكس العمل ، اين است كه طبيعت نوعي سنگ خاصيتش تحريك و راندن سنگ است ، چيزي كه هست در حالت عادي آنرا به سوئي و در حالت غير عادي آنرا به سوي ديگر مي راند .

ب - حركت قسري ادامه نخواهد يافت و به پايان خواهد رسيد ، بر خلاف حركت طبعي كه امكان دوام دارد . چرا ؟ اين را به دو نحو مي توان تقرير كرد : يكي اينكه چون اين حركت بر خلاف طبع اولي جسم است خود طبيعت خود بخود به حال اول بازگشت مي كند . عليهذا اگر حركت قسري در خلا هم صورت بگيرد
قابل دوام نيست . شعر سوم ( 1 ) .

حاجي سبزواري كه قبلا ترجمه شد ، اشعار به اين مطلب دارد ( 2 ) . ديگر اينكه علت عدم دوام حركت قسري
اين است كه هر حركتي دائما با يك سلسله معاوق ها برخورد مي كندكه مي خواهند او را از حركت باز دارند ، اگر حركت طبعي باشد و نيروي معاوق هاي پي در پي هر كدام كمتر از نيروي طبيعت باشد و هيچكدام نتواند در مقابل طبيعت مقاومت كند خواه ناخواه طبيعت به حركت خود ادامه مي دهد .

اما اگر حركت طبيعت قسري باشد ، نظر به اينكه حركت طبيعت بحكم اثري است كه عامل خارجي روي طبيعت گذاشته است و از طرف ديگر معاوقها در جهت مخالف آن قاسر اولي روي طبيعت اثر مي گذارند ، تدريجا اثر قاسر اولي خنثي مي شود و طبيعت به حالت اول بازگشت مي كند . عليهذا اگر حركت قسري در خلا صورت بگيرد كه هيچگونه عائقي وجود نداشته باشد براي هميشه دوام خواهد يافت . از گفتار بعضي فلاسفه مانند بو علي كه گفته اند " لولا مصادمه الهواء المخروق لو صل

2 - در مورد اين مطلب كه دليل حكماء بر اينكه قسر نمي تواند دائمي يا اكثري باشد چيست ، در اين مبحث از كتاب منظومه فقط اشاره اي شده است و تفصيل مطلب به " الهيات بالمعني الاخص " حواله داده شده است . و اشاره اين است كه اگر حركت قسري دائمي يا اكثري باشد لازم مي آيد كه طبيعت از حركت طبيعي خود باز بماند و چون هر حركتي غايتي دارد ( و به عبارت ديگر شي ء كه امكان حركت دارد ، امكان خروج از قوه اي به فعليتي دارد . ) اگر بنا شود كه همه حركات قسري باشد لازم مي آيد حركات طبعي در حدود " امكان " باقي بمانند و هيچگاه به فعليت نرسند ، و به عبارت ديگر لازم مي آيد كه استعدادهاي نهفته واقعي اشياء هيچگاه بروز و ظهور نكند و اين مخالف عنايت و حكمت پروردگار است ، كه در الهيات به ثبوت خواهد رسيد .