دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

ساعتى ظهر به سمت مغرب و در آفاق ايران حوالى ظهر بسمت جنوب است . و چون شخص طورى بايستد كه طرف راستش به سمت مشرق باشد نقطه شمالى در برابر روى اوست و مغرب در طرف يسار و جنوب در وراء . اما در شب اگر هوا صاف باشد بواسطه كوكب جدى معلوم كنند كه بر طرف ذنب بنات النعش است و قطب شمال در نزديكى اوست . دائره استواء كه مرور كرده است بر مركز زمين و قائم است بر خط واصل ما بين دو قطب شمال و جنوب و به اين دائره كره زمين به دو جزو متساوى قسمت مى شود آن جزو كه به سمت شمال افتاده نصف شمالى و كره زمين است و آن نصف ديگر نصف جنوبى . و بقاع خط استواء احر مواضع زمين است از آن جهت كه اشعه آفتاب بطور قيام در آن جا فرود آيد . و چون دائره استواء را از اطراف ممتد نماييم فلك را به دائره اى قطع نمايد كه آن را معدل النهار گويند . دائره نصف النهار آنست كه مرور نمايد بر قطبين زمين و بر نقطه سمت الراس : و اين قائم باشد بر دائره استواء . و كره زمين را بر دو جزو قسمت كند كه يك جزو را نصف شرقى و جزو ديگر را نصف غربى مى نامند .

چون اين مقدمات معلوم شد در باب تعيين مواضع بلاد گوييم : اهم مطالب جغرافى معرفت بعد هر موضع است از دائره استواء . و تا كنون عادت بر اين جارى نشده است كه چنين بعد را به حسب فرسنگ و ميل معلوم كنند بلكه به حسب درجات و دقائق استعلام نمايند . پس محيط دائره استواء و هكذا دائره نصف النهار را بر سيصد و شصت جزو متساوى قسمت نموده اند و هر جزو را درجه گويند و درجه را بر شصت دقيقه قسمت كنند . و از اين قرار بايد گفت كه بعد فلان موضع از دائره استواء فلان عدد درجه و فلان عدد دقيقه است ليكن اغلب به اين عبارت گويند كه عرض فلان محل فلان عدد درجه و فلان عدد دقيقه است . و وجه تغيير اصطلاح اين است كه در زمان قديم از معموره زمين چيزى معلوم نبود جز قطعه اى كه وسعت آن در جهت آن در جهت مشرق مغرب زيادتى داشت بر بعدى كه از جهت شمال جنوب داشت و چون در تقدير وسعت سطوح اقل دو بعد آن را عرض گويند و اكثر را طول پس عرض قدر معلوم از صفحه زمين در جهت شمال جنوب بود و طولش در جهت مشرق مغرب و متاخرين تبعيت نموده اصطلاح متقدمين را تغيير ندادند و با وجود آن كه حالا نمى توان گفت كه سطح زمين در كدام جهت اطول است و در كدام جهت اقصر