دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

دهيم لهذا طوايف مختلفه در خصوص اختيار نصف النهار اصلى اتفاق ننموده اند . مثلا در زمان قديم چون منتهاى آبادى در جهت مغرب جزائر خالدات را مى دانسته اند جزيره ( فر ) را كه غربى آنها است مبدء طول گرفتند و اين مبدء را هنوز در ايران و ممالك آلمانى معمول دارند . و اما در فرانسه به فرمان لوئى سيزدهم در سال هزار و چهل و چهار هجرى مبدء را از پاريس گرفتند از دائره نصف النهار كه به رصد خانه آنجا گذرد . و حال اين مبدء در اكثر ممالك معمول است و ما نيز در اين كتاب مستطاب هر جا طولى ذكر كنيم مبدء را همين دائره نصف النهار پاريس گرفته ايم]). اين بود آنچه كه نقل آن را از مرآة البلدان خواسته ايم . اينكه به بيان برخى از عبارات او مى پردازيم : قوله([ : در نزديك ذنب]). . . مقصود ستاره جدى است كه در اين زمان از قطب حقيقى شمالى معدل النهار قريب يكدرجه و چهارده دقيقه ( 14 1 ) دور است .

لذا در هر يكدوره حركت اولى يعنى در مدت 24 ساعت يكدوره كامل گرد قطب ياد شده دور مى زند . و به حركت خاصه خود در روزگارى با قطب مذكور منطبق مى شود . درس 35 دروس معرفت وقت و قبله در اين موضوع است و اميد است كه در اين دروس نيز نوبت بحث آن فرا رسد . در برخى از نوشته ها ستاره جدى به نام قازوق آمده است . در تركى ستاره را يلدوز گويند ولى ستاره قطبى را كه جدى است قازوق نامند . قوله([ : و قاعده يافتن جهات اصلى اين است]). . . در درس شانزدهم اشاراتى رفت كه خورشيد هر گاه به او حمل رسد شب و روز با هم برابر باشند و بحث تفصيلى آن در پيش است . پس در اول فروردين هم شب يعنى از غروب آفتاب تا طلوع آن 12 ساعت است و هم روز يعنى از طلوع آفتاب تا غروب آن 12 ساعت .

در گذشته ايران رسم اين بود كه جعبه ساعت را غروب كوك مى كردند و هنوز هم در بعضى از خطه هاى ايران بر همين رسم ديرين باقى اند . پس بنابر ساعت غروب كودك هر گاه در اول فروردين دو عقربه ساعت شمار و دقيقه شمار جعبه ساعت به سر دسته يعنى اول 12 برسند هنگام فرو شدن خورشيد از دائره افق است كه اول شب است و پس از آن چون دوباره به سر دسته برسند هنگام بر آمدن خورشيد از دائره افق است كه اول روز است اين مبدء و معيار ساعت غروب كوك است . و در اول ميزان هم كه شمس به نقطه اعتدال مى رسد باز شب و روز باهم برابر مى شوند و به رسيدن هر دو عقربه ياد شده به همان وزان اول شب يا اول روز خواهد بود . در درس 25 شب و روز شرعى و هيوى و عرفى گفته آمد .

و چون شمس در غير هر يك از نقطه اعتدال بود در درس 25 شب و روز شرعى و هيوى و عرفى گفته آمد . و چون شمس در غير هر يك از نقطه اعتدال بود در آفاق شمالى كه در شش برج شمالى يعنى از حمل تا آخر سنبله بوده باشد و بعبارت اخرى ميل شمس نيز شمالى بوده باشد روزها دراز و شبها كوتاهند كه آن بيش از 12 ساعت و اين كم از آنست