دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

و در شش برج ديگر كه ميل شمس جنوبى است بالعكس . قوله سبحانه([ : يولج الليل فى النهار و يولج النهار فى الليل ])( الحديد 7 ) ولوج دخول است كه مقابل خروج است . قوله تعالى([ : يعلم ما يلج فى الارض و ما يخرج منها ])( الحديد 5 ) . وايلاج ادخال است . يعنى شب را داخل در روز مى كند بدين معنى كه پاره اى از زمان و اجزاى شب را بر روز مى افزايد كه روز دراز مى شود و روز را داخل در شب مى كند كه پاره اى از زمان و اجزاى روز را بر شب مى افزايد و شب دراز مى شود اين قسم نسبت به معظم آفاق مسكونه است . اما در آفاقى كه ذات ظل دائرند كه مدار يومى شمس نسبت بدانها ابدى الظهور مى گردد چنانكه در درس 34 و چند درس پيش و پس آن روشن شده است تمام شب را در روز داخل مى كند يعنى بر آن افزوده مى گرداند و در آفاقى كه مدار يومى شمس ابدى الخفاء مى گردد بالعكس و كريمه نام برده مر هر دو قسم را شامل است . امين الاسلام طبرسى در تفسير شريف مجمع البيان در بيان كريمه 27 آل عمران كه بمفاد كريمه مذكور سوره حديد است فرمايد : ([ ان معناه ينقص من الليل فيجعل ذلك النقصان زيادة فى النهار و ينقص من النهار فيجعل ذلك النقصان زيادة فى الليل على قدر طول النهار و قصره عن ابن عباس و الحسن و مجاهد و عامة المفسرين]). اين تعبير شيوا و رساى مجمع ناظر به همان قسم اول است كه به نسبت معظم آفاق معموره است فتبصر .

غرض اين كه در غير از دو روز ياد شده كه شب و روز باهم برابرند به سبب درازى و كوتاهى شب و روز گاهى فرا رسيدن شب پيش از رسيدن عقربتين به دسته ساعت غروب كوك خواهد بود و گاهى بعد از آن و همچنين فرا رسيدن روز و وجه آن دانسته شده است . اما اگر ساعت ظهر كوك بوده باشد همواره به رسيدن مركز شمس به نصف دائره فوقانى نصف النهار اعنى فوق الارض عقربتين بر سر دسته مى رسند و بعد از 12 ساعت ديگر به نصف ديگر دائره نصف النهار كه زير افق است باز به سر دسته مى رسند . و پيوسته بر همين منوال اند چه اين كه از نصف فوقانى دائره نصف النهار تا نصف تحتانى آن چه شرقى و چه غربى نصف دور است كه 180 درجه است و مساوى با 12 ساعت است و دور فلكى به حركت اولى 24 ساعت است و اين وضعى پايدار و استوار است و فقط تفاوت اندكى ميان ظهر حقيقى و ظهر وسطى پيش مى آيد كه بحث آن در پيش است .