دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

و چون مركز زمين مركز عالم است پس سطح دائره معدل النهار بر سطح محيط زمين دائره اى احداث كند از دوائر عظيمى آن دوائره را خط استواء خوانند . و چون دائره عظيمه اى از دوائر ميول فرض كنند سطح آن دائره هم بر زمين دائره اى احداث كند كه قطع خط استواء كند بر زواياى قائمه به اين دو دائره زمين به چهار ربع مساوى[ منقسم شود] دو شمالى و دو جنوبى طول هر ربعى به قدر نصف دائره عظمى و عرضش به قدر ربعى از دائره عظمى . و از اين چهار [ يك] ربع شمالى ربع مسكونست كه طولش از خط استواء به قدر نصف دور باشد ( كذا ولكن صواب اين است كه گفته شود : كه طولش به قدر نصف دور باشد ظ ) و عرضش از خط استواء تا نقطه اى كه محاذى قطب معدل النهار بود و آن ربع دور بود .

و هر چند اين ربع را ربع مسكون مى خوانند اما تمامى اين ربع معمور نيست بل بعضى از آن در جانب شمال از فرظ سرما ممكن نيست كه حيوان تواند بود و آن موضع اينست كه عرض آن مواضع يعنى بعدش ( كذا و الصواب : و آن موضعيست كه عرض آن يعنى بعدش ) از خط استواء از دائره عظيمه زيادت از تمام ميل كلى بود و آن شصت و شش درجه و كسرى باشد . پس آن مقدار از زمين از ربع مسكون كه عمارت بر وى ممكن است نصف دور باشد و آن صد و هشتاد درجه باشد و عرضش از خط استواء شصت و شش درجه و كسرى . و اين مقدار نيز همه معموره نباشد چه درياها در اين ميانه بسيار است و رودها و بيابانها و شورستانها و كوهها وبيشه ها كه بسبب آن عمارت ممكن نيست .

و به غير اين بقاع در جانب جنوب از خط استواء تا غايت هشت درجه اندك عمارتى مى يابند اما از كمى آن را در حساب نمى آرند و دريا به اكثر معمور محيط است كه آنرا درياى محيط مى خوانند و از همه جوانب گرد معموره درآمده است الا در جانب جنوب مغرب و شمال مشرق بدريا نرسيده اند و به طريق استدلال حدس كرده اند و آنجا هم دريا باشد . و اكثر مواضع خط استواء در دريا است و در ميان دريا هم جزائر معمور و غير معمور بسيار است . و در ميان عمارت هم درياها هست كه به محيط پيوسته نيست و شرح و تفصيل آن از كتب ممالك و مسالك معلوم شود چه جز به مشاهده يا اخبار از مشاهده احاطت به آن حاصل نگردد و آن را به علم هيات تعلقى نيست . و مبدء عمارت در طول منجمان از جانب مغرب گرفته اند تا بعد شهرها از آن مبدء در جهت توالى بروج باشد . و بعضى مهندسان از جانب مشرق گرفته