دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

آن شخص بود كه اول روز جمعه او است و چون هر يك باز چهل و پنج درجه سير كنند آفتاب به دائره نصف النهار اين شخص سائر رسد كه نيمروز جمعه است و اينك هر يك از شمس و شخص از نقطه مفروض بر محيط كه محل اجتماع بود نصف دور آمده اند و تا بدان نقطه برسند بايد نصف دور ديگر را به پيمايند پس به همان منوال ياد شده چون شخص سائر بدان نقطه مفروض محل اجتماع رسد كه يك دوره تمام او خواهد بود شمس نيز بدانجا رسد كه نيمروز شنبه شخص مذكور است . و نيز بر همين منوال يكى ديگر از لطائف مبتنى بر كرويت ارض اين كه عدد ايام يك سال شمسى نسبت به سه شخص مختلف شود . مدت سال شمسى به تقريب سيصد و شصت و پنج روز و ربعى است و به تحقيق بنابر محاسبه زيج بهادرى كه در صفحه 38 مطبوع يعنى باب چهارم مقالت دوم آن تصريح كرده است 10 بعه 6 لثه 46 نيه 48 قه 5 عت 365 يوم مى باشد . و ممكن است كه به اضافت سه شخص درباره يكى 365 روز و ربعى باشد و در حق ديگرى 364 روز و ربعى و نسبت به سومى 366 روز و ربعى . فاضل قاضى زاده رومى در شرح اول باب اول مقاله دوم([ الملخص فى الهيه])تاليف محمود بن محمد چغمينى در اين گونه لطائف مبتنى بر كروى بودن زمين گويد :

الارض كرية الشكل و يبتنى عليها مسالة غربية و هى انه لو تيسر السير على جميع الارض و فرض تفرق ثلاثة اشخاص من موضع معين بأن سار أحدهم نحو المغرب و الاخر نحو المشرق و اقام الثالث حتى عاد اليه السائر الى المغرب من المشرق و السائر الى المشرق من المغرب فى وقت واحد لكان الايام التى عدها المغربى فى هذه الدورة أنقص من ايام المقيم بواحد و ايام المشرقى ازيد منها بذلك . و يتفرع عليها مسائل غربية يسال عنها كما يقال : هل يجوز أن يكون يوم بعينه جمعة عند شخص و خميسا عند آخر و سبتا عند ثالث و غير ذلك من هذا القبيل فيجاب بالجواز و يستغرب . به عنوان مزيد بصيرت گفتار مسعودى را در اين مقام نقل مى كنيم : وى در آخر رساله جهان دانش گويد : ([ يك مساله غريب كه از فروغ اختلاف ايام است بياريم و كتاب را بدان ختم كنيم . و آن مساله اين است كه عدد ايام يك سال شمسى به اضافت به سه شخص تواند بود كه مختلف شود تا در حق يك شخص عدد آن سيصد و شصت و پنج روز و ربعى باشد و در حق يك شخص سيصد و شصت و چهار روز و ربعى و در حق يك شخص سيصد و شصت و شش روز و ربعى . و بيان اين سخن ها بدانست كه ما سه شخص فرض كنيم كه به يك موضع جمع شده باشند در يك وقت معين