دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

در طبيعات فلسفه چون نمط دوم اشارات و مقالت دوم طبيعيات شفاء عنوان شده است كه اجرام علوى اعم از افلاك و ما فيها را داراى طبيعت خامسه دانسته اند و خرق و التيام را بر آنها روا نداشته اند از آن روى كه حركت استقامى براى آنها محال است . و در دروس گذشته دانسته شد كه در علم هيات از افلاك مجسمه تعبير به هيئت مجسمه مى شود . و لكن نظر مذكور عند التحقيق ناتمام است اگر هفت زمين در كيفيت و عدد هر دو مثل هفت آسمان باشد اشكالى روى نمى آورد . و بسا از آيات قرآنى مانند([ ان الله يمسك السموات و الارض ان تزولا ])( فاطر 42 ) صحيح است كه به معنى كره ارض دانسته شود . و تفسير ابن عباس ناظر به هفت اقليم شناخته شده در نزد مردم است . استاد علامه شعرانى نيز در تعليقه اش بر مجمع در اينمقام فرمود كه : ([ قول ابن عباس اقرب الى الاعتبار فان الظاهر ان الله تعالى احتج على الناس بما يعرفون و كان المعروف عندهم ان السموات للسيارات سبع و الارض على سبعة اقاليم و لم يكن الاقاليم طبقات بعضها فوق بعض بل كانت متجاورة بعضها الى جنب بعض فاحتج الله تعالى عليهم بانكم تعترفون بهذه فاعلموا أن خالقها الله عزوجل . و اما رواية العياشى فهى تنطبق على ما يعتقد اهل عصرنا من ان كل سيارة بمنزلة ارض يحيط بها جو السماء و كل سماء الفضاء المحيط الذى تجرى السيارة فيه]). و بر همين منوال در كتاب راه سعادت به فارسى فرموده است : ([ اگر كسى پرسد هفت آسمان و هفت زمين چيست ؟

در جواب گوييم : تقسيم هر مكان را هر كس بر حسب مصلحت خود هر طور فرض كند صحيح است مثلا شهرى را ممكن است به چهار بخش كرد و نام هر يك را محله گذاشت يا به ده بخش كرد و هر يك را ناحيه ناميد يا به بيست بخش كرد و هر يك را كوى و برزن گفت و همه صحيح است . زمين را قديم به هفت منطقه تقسيم مى كردند از خط استواء بشمال و هر يك را اقليم مى گفتند و امروز همه زمين را از شمال و جنوب خط استواء به پنج منطقه تقسيم مى كنند : يك منطقه حاره و دو معتدله و دو منجمده . و براى پيغمبران خدا اين دو تقسيم مساوى است براى اين كه مى خواهند قدرت خداوند و مخلوقيت جهان را ثابت كنند خواه هفت اقليم باشد يا پنج منطقه . و نيز هفت سياره در هفت مدار سير مى كنند قديم نام آن مدارها را آسمان گذاشتند و گمان مى كردند اجسام منفصل از هم اند و امروز مدار را تصديق مى كنند اما آنها را اثير متشابه و از يك جنس مى دانستند و پيغمبران مى گويند اينها مخلوق خدا است خواه هفت آسمان متباين باشد خواه هفت آسمان متشابه . و خداوند فرمود در سوره مؤمنون([ : لقد خلقنا فوقكم سبع طرائق ])يعنى بالاى سر شما را هفت راه آفريديم . و نيز در سوره شورى ( 43 : 28 ) فرمود([ : و من آياته خلق السموات و الارض و ما بث فيهما من دابه ])كه در كرات سماوى هم جانور آفريده است و اين با مذهب امروزى مطابق است]). ( ص 209 210 ط 1 )

تبصره

آگاهى به معنى اقليم براى ما لازم بود كه در تفاسير و اخبار و جوامع روائى و ديگر نوشته هاى ارباب قلم به تازى و پارسى به نظم و نثر اقليم و هفت اقليم زمين را بسيار بكار برده اند