دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

ديگر نباشد بلكه همين فلك ممثل كافى باشد . و آن دو نقطه محل تقاطع فلك خارج مركز كواكب مذكور با فلك منطقة البروج را عقدتين و جو زهرين گويند و ذكر احوال اين دو نقطه بتفصيل در بيان جوزهرات كواكب گفته آيد . اين بود بيان دو وجه تفاوت فلك شمس با كواكب زهره و مريخ و مشترى و زحل كه گفته آمد . و فرقى ديگر ميان شمس و كواكب مذكوره در تسميه لفظى هست و آن اين كه فلك خارج مركز را در غير آفتاب فلك حامل گويند به جهت اين كه حامل فلك تدوير است چنان كه بدان اشارتى شده است . پس اين كواكب را سه فلك باشد :

يكى ممثل كه فلك كلى است و محدب آن از زحل مماس مقعر ثوابت و از مشترى مماس مقعر زحل و از مريخ مماس مقعر مشترى و از زهره مماس مقعر شمس است پس مقعر فلك زحل مماس محدب فلك مشترى و مقعر فلك مشترى مماس محدب فلك مريخ و مقعر فلك مريخ مماس محدب فلك شمس و مقعر فلك زهره مماس محدب فلك عطارد خواهد بود . دوم فلك حامل كه مركز او خارج از مركز عالم به حيثى كه محدب و مقعر او با محدب و مقعر ممثل به يك نقطه تماس نموده است و منطقه او در تحت منطقه ممثل نيست . سيم فلك تدوير و آن فلكى مصمت و غير محيط بر ارض است كه مركوز در ثخن حامل است و كوكب در ثخن تدوير مركوز است بر وجهى كه گفته آمد . چون به هيئت افلاك مجسمه علويه و زهره آشنا شده ايم اينكه به همان بيان كه پس از تشريح فلك مجسم شمس گفته ايم هيوى را تصوير مدارات كفايت است در اينها نيز گوييم كه از افلاك ممثل و حامل و تدوير آنها به ترسيم سه مدار منطقه ممثل و حامل و تدوير اكتفا ميشود و از كوكب به نقطه اى در تدوير . و مدار كوكب نيز مشابه بيضى است به همان وزان كه در شمس گفته آمد بدين صورت : ( ش 35 ) .

از خمسه متحيره هيئت افلاك مجسم و مصور چهار كوكب گفته آمد حالا وقت آنست كه به تشريح فلك عطارد كه از سفليين است اشارتى شود : بدان كه كوكب عطارد را نسبت به كره ارض دو اوج و دو حضيض است لاجرم آنچه كه در هيئت افلاك كواكب چهارگانه علويه و زهره گفته ايم همه آنرا در هيئت فلك مجسم عطارد آورده اند مع الزياده . و بيان زيادت اين كه دوباره آن مجموعه ممثل و حامل و تدوير را در ثخن فلك ديگر نهاده اند با اين تفاوت كه آن فلك ممثل در هيئت افلاك عطارد مانند حامل آن خارج مركز است نه موافق المركز چنان كه در كواكب ديگر و آن را مدير گويند . يعنى چنان كه خارج مركز متحيره حامل تدوير بود و بدين سبب آن را حامل گفته اند