دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

در اينجا اين فلك كه حامل و مدير فلك حامل است چون حامل را مى گرداند مدير ناميده اند . حامل عطارد در ثخن مدير است و مدير و حامل هر دو در يك سطح اند و از سطح منطقة البروج مايل اند .

اما آن فلك ديگر كه مدير در ثخن اوست موافق المركز و در سطح منطقة البروج است لذا به اسم ممثل ناميده شده است . پس كوكب عطارد در ثخن تدوير و تدوير در ثخن حامل و حامل در ثخن مدير و مدير در ثخن ممثل است .

كوكب با تدوير و تدوير با حامل چنانست كه گفته آمد ولى حامل و مدير هر دو خارج مركز و در يكسطح و مايل از سطح منطقة البروج اند . پس بيان دو اوج عطارد درست آمد كه يكى اوجه مشترك ميان ممثل و مدير است و آن را اوج مدير گويند و ديگرى اوج مشترك ميان مدير و حامل و آن را اوج حامل گويند . و در مقابل هر يك از دو اوج حضيض بود : يكى حضيض مدير كه مشترك ميان او و ممثل است و ديگر حضيض حامل كه مشترك ميان او و حامل است . و به همان بياندر هيئت افلاك كواكب ديگر اوج و حضيض نقطه شخصه از فلك محيط است و نقطه نوعيه از فلك محاط . پس عطارد را چهار فلك بود : حامل و تدوير و مدير و ممثل بشرحى كه گفته آمد . و معلوم باد كه حركت مدير به خلاف توالى است يعنى از مشرق بمغرب است و حركت حامل و ممثل بتوالى و حركت تدوير همانست كه در آغاز اين درس دانسته شده است . بعنوان مزيد استبصار عبارت ملاعلى قوشچى را از رساله فارسى هيئت او در هيئت فلك مجسم عطارد نقل مى كنيم :

هيات فلك عطارد از هيات افلاك چهارگانه بدو چيز تفاوت دارد : يكى آن كه در عطارد فلكى كه حامل در ثخن اوست و آنرا مدير گويند مركزش مركز عالم نيست و منطقه اش در سطح منطقة البروج نى بلكه با حامل در يك سطح اند . دوم آن كه عطارد را فلك ديگر است كه مدير در ثخن اوست بهمان طريق كه حامل در ثخن مدير يعنى محدب مماس محدب بر نقطه مشتركه و همچنين مقعر مماس مقعر و مركزش مركز عالم است و منطقه اش در سطح منطقة البروج است و اين فلك را ممثل عطارد گويند . و لا محاله عطارد را دو اوج باشد يكى مشترك ميان ممثل و مدير و آنرا اوج مدير گويند و ديگر مشترك ميان مدير و حامل و آن را اوج حامل گويند و دو حضيض بهمان طريق . انتهى توجه به دو مطلب : يكى اين كه در درس قبل در هيئت فلك شمس گفته ايم كه با فرض افراز خارج مركز از ممثل شمس و همچنين از افراز حامل از ممثل افلاك علويه و زهره دو كره مختلف الثخن باقى مى