دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

بر منطقة البروج باشد . اكنون غرض ما در اين تذكره اين است كه در تبصره گذشته اين درس ( 62 ) دانسته ايم كه هر گاه دائره ارتفاع دائره وسط سماء رؤيت شده است تفاوت بحسب اختلاف موضع حقيقى كوكب و موضع مرئى آن فقط در طول منتفى بود و اما در عرض ممكن است كه موضع حقيقى كوكب با موضع مرئى آن تفاوت كند . حال در اينجا گوييم : هر گاه دائره منطقة البروج و دائره ارتفاع يكى شوند بعكس حكم مذكور تبصره گذشته اختلاف منظر كوكب در دائره ارتفاع اختلاف منظر او فقط در طول بود اما در عرض آن اختلاف منتفى است .

مثلا در شكل 44 ا مركز ارض . و ب موضع ناظر . وم ل ر معدل النهار بر قطب و . ول نقطه اعتدال ربيعى كه اول حمل است . وه ا ب ل د هم دائره منطقة البروج و هم دائره ارتفاع بر قطب ح كه هر دو منطبق شده اند و از سمت راس ناظر كه ب است مى گذرند . و ح كوكب . پس گوييم كه اختلاف منظر در دائره ارتفاع كوكب را از ح به ط مثلا مى برد ولكن اختلاف منظر قوسى از دائره ارتفاع است كه دائره منطقة البروج نيز هست و موضع حقيقى كوكب كه ح بوده است بر اثر اختلاف منظر ط شده است . فرضا در ح اول برج ثور بوده است و در ط در بيستم حمل واقع شده است و لكن در هر دو صورت كوكب را عرض نبود زيرا كه در نفس منطقة البروج قرار دارد به بيانى كه در درس 11 و 12 گفته آمد پس در اين فرض بعكس فرض مذكور كوكب را اختلاف منظر در طول بود و اختلاف عرض منتفى بود .

مثال مذكور در صورتى است كه كوكب شمالى بود و اگر جنوبى بود يعنى در جهت جنوب معدل النهار قرار گيرد بطبق همين بيان اختلاف منظر در دائره ارتفاع بحسب طول وقوع يابد و اما بحسب عرضى نى . غير از دو فرض مذكور ( يكى در صورت انطباق دائره ارتفاع و دائره وسط السماء رؤيت و ديگرى در صورت انطباق منطقة البروج و دائره ارتفاع ) هم در طول و هم در عرض اختلاف بين موضع حقيقى كوكب و موضع مرئى آن روى آورد چنانكه بدان اشارتى رفت . و بعبارت خواجه طوسى در زبدة الهيئة : ([ و غير اين دو موضع ( يعنى دو صورت مفروض ياد شده ) هم در طول اختلاف بود و هم در عرض . و در شهرهاى ما چون كوكب و منطقة البروج هر دو در جهت جنوب باشند از سمت راس پس كوكبى كه عرض او جنوبى باشد عرض مرئى او بقدر مجموع عرض حقيقى و اختلاف عرض باشد .

و كوكبى كه او را عرض نبود عرض مرئى او جنوبى بود بقدر اختلاف عرض تنها . و كوكبى او را عرض شمالى بود اگر عرض حقيقى او بيشتر از اختلاف عرض باشد عرض او شمالى بود بقدر فضل عرض حقيقى بر اختلاف عرض . و اگر عرض حقيقى او كمتر از اختلاف عرض باشد عرض جنوبى او بقدر فضل اختلاف عرض مرئى بر عرض حقيقى . و اگر هر دو مساوى باشند او را در رؤيت هيچ عرض نبود اصلا]). ( ص 47 و 48 ط 1 ) آنگاه خواجه همه صور اختلاف منظر را در زبده در يك شكل ترسيم فرموده است كه در نسخه مطبوع نامطبوع مى نمايد و تصوير وجه صحيح آن براى شما دشوار نيست . بعنوان ارائه نمونه برخى از وجوه آنرا در اين