دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

شكل ( ش 45 ) ترقيم نموده ايم . ب ح ده دائره افق بر قطب ا . ب و د منطقة البروج بر قطب ط پس ا سمت الراس خواهد بود و هر يك از ا ح ا ر اى دوائر ارتفاع . چنانكه هر يك از ط ك ط ر ط ل دوائر عرض . و نيز ط ا ر دائره وسط سماء رؤيت . و كواكب بعضى بى عرض و بعضى با عرض شمالى يا جنوبى و قس مالم يقل .

بدان كه اختلاف منظر از مسائل مهم اين فن است و شايسته آنست كه رساله اى جداگانه در پيرامون مطالب و قضاياى هندسى و آلات رصدى آن نگاشته شود . فعلا به اقتضاى وضع تدوين اين دروس به برخى از مقدمات آشنائى بتعريب آن و نقل بعضى از مطالب اساتيد فن بعنوان مزيد بصيرت بدان اكتفا مى شود تا چون پيشتر رفته ايمبيشتر گفته آيد حال گوييم كه : الف چون دو خط مستقيم يكديگر را تقاطع كنند از تقاطع آندو چهار زاويه پديد مى آيد كه معادل با درجات محيط يكدائره كامل يعنى 360 درجه اند . و هر دو زاويه مقابل با يكديگر را دو زاويه متقابل براس گويند و هر دو زاويه متجاور با يكديگر را مكمل يكديگر بدينمعنى كه مكمل زاويه مجاور خود تا 180 درجه است و هر دو زاويه متقابل براس متساوى با يكديگرند . مثلا در شكل 46 دو خط ا ب ح د ب ه با يكديگر در ب تقاطع كرده اند . هر يك از دو زاويه ا ب ه د ب ح متقابل براس و مساوى يكديگرند . و همچنين دو زاويه ا ب د ه ب ح متقابل براس و مساوى يكديگرند . و دو زاويه د ب ا ا ب ه مجاور و مكمل يكديگر تا 180 درجه اند . و همچنين دو زاويه ه ب ح ح ب د مجاور و مكمل يكديگر تا 180 درجه اند . و ان شئت قلت : دو زاويه ا ب ه ه ب ح مجاور و مكمل يكديگر تا 180 درجه اند چنانكه دو زاويه ح ب د د ب ا .

اما آن كه گفته ايم چهار زاويه معادل با 360 درجه است بدينجهت است كه هر گاه محل تقاطع خطين را كه راس زواياى چهار گانه است مركز دائره اى قرار دهيم و به بعد هر يك از چهار خط حادث شده بعد از تقاطع و يا اطول و يا اقصر از آن دائره اى چون دائره و رح رسم كنيم قوس مقابل هر يك از آن زوايا مقدر آن خواهد بود زيرا كه زواياى مركزى اند و در پايان درس دوم اشارتى بدان شده است لاجرم مجموع قسى مقدر چهار