دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

بيرون آيد و بمركز كوكب گذرد . مثال : در شكل 54 ا مركز ارض كه مركز عالم است و ب موضع ناظر . و ح كوكب . و ا ح د خطى كه از مركز ارض بمركز كوكب گذشته است و منتهى به سطح فلك اعلى شده است پس د موضع حقيقى كوكب بود . و ب ح ه خطى كه از موضع ناظر بمركز كوكب گذشته است و منتهى به سطح فلك اعلى شده است پس ه موضع مرئى كوكب بود . و ا و خطى كه از مركز عالم بموازات خطى كه از موضع ناظر بمركز كوكب گذشته است و منتهى بسطح فلك اعلى شده است يعنى خط ب ح ه از مركز عالم بيرون آمده است و منتهى بسطح فلك اعلى شده است .

حالا گوييم كه : در شكل 54 مثلا چون د موضع حقيقى كوكب است وه موضع مرئى آن و ده قوس اختلاف منظر است و مطلوب دانستن زاويه اختلاف منظر است كه زاويه د ح ه است كه مقدر اين زاويه قوس اختلاف منظر خواهد بود . و مى دانيم كه زاويه د ح ه زاويه مركزى قوس اختلاف منظر نيست بلكه زاويه مركزى قوس اختلاف منظر در ا كه مركز عالم است متحقق است كه در ش 46 گفته ايم و لكن نيز مى دانيم كه چون ا و موازى ب ه است و خط د ا قاطع آندو و در ش 47 دانسته ايم كه دو زاويه متناظر اعنى دو زاويه د ح ه د ا و باهم مساوى اند و زاويه د ا و زاويه مركزى سطح فلك اعلى است و خط ا د ا و هر يك نصف قطر آن پس قوس مقدر زاويه اختلاف منظر قوس د و خواهد بود لذا فرموده اند : زاويه اختلاف منظر زاويه ايست در مركز عالم الخ . چغمينى در الملخص فى الهيئة اختلاف منظر را چنين تعريف كرده است : اختلاف المنظر قوس من دائره الارتفاع ما بين موقعى الخطين المارين بمركز الكواكب المنتهيين الى فلك البروج الخارج احدهما من مركز العالم والاخر من منظر الابصار اعنى سطح الارض عند الناظر .

اين تعريف وى چنان كه ظاهر است ناظريه دو خط ب ه ا د و قوس ده در ش 54 است كه ايراد بر آن گفته آمد لذا قاضى زاده رومى در شرح آن بروجه اعتراض بر تعريف مذكور گفته است([ : والتحقيق انه قوس من دائره الارتفاع]). . . كه در بالا نقل كرده ايم . و اگر چغمينى بجاى قوس اختلاف منظر زاويه اختلاف منظر را عنوان مى كرد و مى گفت : آن زاويه ايست كه از تقاطع آندو خط مذكور در مركز كوكب حادث مى شود اعتراضى بدو روى نمى آورد زيرا چنان كه دانسته ايم آن زاويه كه در مركز كوكب حادث مى شود مساوى با آن زاويه ايست كه در مركز ارض حادث مى شود