دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

كه دو زاويه متناظراند .

فائده

در درس هفتم دروس معرفت و قبله بلكه در دروس ديگر آن و همچنين در رساله ظل كه از جمله رسائل يازده رساله مطبوع است برخى از مطالب در پيرامون جيب و ظل گفته آمد و به تدريج در اين دروس با شرح و تفصيل بيشتر تقرير خواهد شد . در موارد ياد شده كلمات بيرونى را در واژه جيب نقل كرده ايم و از كلماتش چنين استفاده ميشود كه جيب مخفف جيبارد لفظ هندى است . در غزلى گفته ام :

اى سرو چارده سال قد كمان ببايد وقت سفر بگيرد جيبارد عصارا

تمرين

فارسى هيئت علاء الدين ملاعلى قوشچى از كتب درسى حوزه هاى علميه بوده است . و نگارنده در محضر اعلاى استاد علامه شعرانى رفع الله المتعالى درجاته نخست فارسى هيئت قوشچى را خوانده است و بعد از آن شرح چغمينى قاضى زاده رومى را و بعد از آن ( پس از خواندن اصول اقليدس در حساب و هندسه استدلالى و اكرمانالاؤوس در مثلثات كروى و بيست باب اسطرلاب خواجه طوسى و ربع مجيب ) شرح علامه خفرى بر تذكره خواجه طوسى را و بعد از آن زيج بهادرى را و بعد از آن مجسطى را . غرض اين كه فصل سوم باب ششم فارسى هيئت ياد شده در پيرامون مطالب مذكور اين درس است كه بعنوان تمرين و مزيد استبصار نقل آنرا مناسب و مفيد مى بينم . چنين گويد([ : فصل سيم در بيان احوالى كه عارض مى شود كوكب را در طول و عرض باهم : كواكب قريب بارض خصوصا قمر را گاه چنان مى شود كه مواضع حقيقى اين كواكب مخالف مواضع مرئى مى شود هم در طول و هم در عرض .

بيانش آنستكه خط خارج از مركز عالم بمركز كوكب تقاطع مى كند با خطى كه از موضع ناظر بمركز كوكب رفته است و اين زاويه تقاطع را زاويه اختلاف منظر گويند و صورتش اين است ش 55 . و ارتفاع موضع مرئى كوكب بقدر اين زاويه از ارتفاع حقيقى كمتر مى شود و اين وقتى است كه كوكب بر سمت الراس نباشد و اگر بسمت راس باشد هر دو خط بر يكديگر منطبق مى شود . و هر چند كوكب از سمت راس دورتر و بافق حسى نزديكتر باشد اختلاف منظر بيشتر باشد و غايتش وقتى باشد كه كوكب بر افق حسى بود . و چون دو دائره عرض گذرانيم يكى بموضع حقيقى كوكب و آن طرف خطى بود كه از مركز عالم بمركز كوكب گذشته منتهى شده باشد بسطح فلك اعلى