دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

صبا اك اى ال بط ب حج بك دزيك هو بل ( صيا اك ) ص اشاره به صفر است كه رقم برج حمل است يعنى . و يا اشاره به برج حوت است چنانكه در درس 15 گفته شده است . و ا ك اشاره بساعت و دقائق است يعنى مقدار ساعت طلوع برج حمل و حوت يكساعت و بيست دقيقه است . و حروف ديگر بر اين قياس است يعنى : اى كه ثور و دلو است مقدار ساعت طلوع آنها ال است كه يكساعت و نيم است . و بط ب يعنى جوزا و جدى دو ساعت . و جح بك يعنى سرطان و قوس دو ساعت و بيست دقيقه . و دزبك يعنى اسد و عقرب دو ساعت و بيست دقيقه . و هويل يعنى سنبله و ميزان دو ساعت و نيم . ازمان ياد شده تقديرى تقريبى است كه نسبت به آفاق تفاوت مى يابد . و چون ساعات و دقائق مذكور جمع شود حاصل 12 ساعت تمام خواهد بود و چون هر رقم براى دو برج است حاصل 24 ساعت است كه ساعات مستوى يك شبانه روز است .

در دروس بعد معلوم مى شود كه اوج شمس متحرك است و بحسب بودن شمس در اوج و حضيض مقدار ساعات و دقائق طلوع بروج با آنچه كه در بيت بالا آمده است تفاوت مى يابد لذا مقادير بيت را بتخمين و تقريب گفته ايم . بموضوع بحث برگرديم : قوله([ : و در آفاق مائله منحصر شوند ميان افق و دائره عظيمه اى كه باول قوس از بروج گذرد و مماس اعظم دوائر ابدى الظهور شود]). مثلا در افق بعرض 35 درجه شمالى جزوى از معدل و جزوى از منطقة البروج را بر دائره افق تصور بفرمائيد و دائره عظيمه ديگرى را نيز بر روى دائره افق مانند آنچه كه در آفاق استوائيه گفته ايم منطبق و متحد فرض بنمائيد بنحوى كه آن دو جزء معدل و منطقه كه بحركت معدل از افق مرتفع مى شود عظيمه دوم نيز با آن دو از افق مرتفع شود .

و مى دانيم كه هيچ دائره آفاق مائله دائره ميل نيست زيرا كه از دو قطب معدل نمى گذرد بلكه يك قطب معدل مرتفع از افق است و قطب ديگر منحط از آن . و بهمين دليل آن دائره عظيمه ديگر كه از طرف ديگر قوس مطالع و طوالع مى گذرد دائره ميل نيست پس قوس مطالع و طوالع در آفاق مائله نتوانند كه ميان دو دائره ميل منحصر باشند . آرى در دروس گذشته دانسته ايم كه هر دائره نصف النهار آفاق مائله افقى از آفاق استوائى و دائره ميلى است پس هر گاه دو جزء قوس مطالع و طوالع يك جهت بر دائره نصف النهار بود و جهت ديگر بر افق مائل خواه آن دو جزء يك جزء باشند چون يكى از دو نقطه اعتدال