دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

منظور نهند هرگاه حباب درون آن در وسط لوله آن به نحو استواء و استقامت قرار گرفته است دليل است كه آن سطح موزون است و گرنه نشيب و فراز دارد . و لوله نيز از شيشه و يا طلق و مانند آنها است كه حركت و وضع و حالت حباب را به ناظر آن ارائه مى دهد . آلت ديگر گونيا است . و آن مثلثى متساوى الساقين از چوب يا فلز است كه وزن دو ساق آن علاوه بر تساوى باهم برابر باشند و گرنه مقصود بحصول نرسد . و بر منتصف قاعده آن نشانى كنند و از رأس مثلث شاقولى در آويزند و آن خيطى بود كه بر يك طرف آن جسمى ثقيل آويخته باشند . و بعضى زاويه رأس آن را براى امتحان زواياى عمارت و غير آن قائمه سازند . و يك صورت آن اين است ( ش 78 ) كه ساده ترين صورتهاى ديگر آنست . پس مسطره اى متوازى السطحين و ( شكل شماره 78 ) مصحح الوجه آراسته را بر سطح معمول نهند و وسط آنرا ثابت داشته اطراف آنرا دور دهند به نوعى كه همه جاى آن مماس سطح ارض باشد و روشنى ميان سطح زمين و مسطره ظاهر نشود پس قاعده گونيا يا طراز را بر آن مسطره نهاده دوباره مسطره را دور دهند و در هر موضع كه شاقول از نشانه منتصف قاعده و يا حباب از وسط لوله طراز متمايل و منحرف شود آن جانب را بلندتر و يا خلاف وى را پست تر سازند و همچنين اين عمل را در همه جاى آنسطح معمول بجاى آرند تا هنگامى كه شاقول بر نشانه ياد شده و يا حباب در وسط لوله آن راست بايستد و ديگر منحرف نگردد پس آن سطح موزون و موازى سطح افق خواهد بود . غرض اين است كه بايد پاره اى از روى زمين خواه بدستور بالا و خواه بروش ديگر نيك هموار گردد در كتب فن راجع به ميزان مستوى بودن سطح مذكور فرموده اند :

زمين را هموار كنند بر وجهى كه اگر آب بر آن ريزند از همه جوانب برابر سيلان كند و يا اگر بندقه اى يا قدرى زيبق بر آن وضع كنند مرتعش نگردد و ميل به هيچ طرف نكند . اين سطح مستوى بهيچوجه قاطع دائره افق نيست بلكه بمنزلت دائره افق است كه موازى با آنست . در بيان آن گوييم : بدان كه شكل چهاردهم مقاله يازدهم اصول اقليدس اين است كه هرگاه يك خط بر دو سطح عمود بود آن دو سطح باهم متوازى خواهند بود پس از آن بر اين حكم اقامه برهان كرده است ( كل سطحين كان خط واحد عمودا عليهما فهما متوازيان . . . ) . و بهمين شكل عكس حكم آن نيز مبرهن مى گردد يعنى هرگاه دو سطح باهم متوازى باشند خطى كه بر يكى از آن دو عمود بود بر ديگرى نيز عمود خواهد بود . چون اين دو حكم اصل و عكس شكل مذكور دانسته شد گوييم : چون خيط شاقول بر سطح قاعده گونيا عمود است و سطح آن موازى با سطح زمين است لاجرم به حكم عكس شكل مذكور خط شاقول عمود بر سطح زمين خواهد بود . و چون اثقال بالطبع يا بجاذبه ارض بر سمت خط عمودى مايل به مركز يعنى كره ارض اند