دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

نقطه جنوب باشد و نظيرش در جانب شمال نقطه شمال . و چون خطى ديگر از مركز قاعده مقياس بر خط نصف النهار قائم گردانند آن خط مشرق و مغرب باشد لذا فصل مشترك ميان معدل النهار و افق است . و نقطه تقاطع اين خط با محيط دائره هنديه در جانب شرق مشرق اعتدال بود و نقطه تقاطع اين خط با محيط دائره در جانب غرب مغرب اعتدال بود و آن را خط اول سموت نيز گويند بدين سبب كه در تحت دائره اول السموت و فصل مشترك ميان سطح دائره اول السموت و افق نيز مى باشد .

تبصره

فاضل بيرجندى در شرح زيج الغ بيك و در شرح تذكره خواجه طوسى گويد : خط اول سموت فصل مشترك ميان دائره اول السموات و افق است و ملاعلى قوشچى در شرح همان زيج گويد : خط اول سموت فصل مشترك ميان دائره اول السموت و افق است و ملاعلى قوشچى در شرح همان زيج گويد : خط اول سموت فصل مشترك ميان معدل النهار و افق است . و اين هر دو قول صحيح است و اختلاف لفظى است زيرا كه خط مشرق و مغرب در صفحه دائره هنديه به منزلت خط استواء است و آن در سطح معدل النهار است منتهى اين كه به قول بيرجندى خط مشرق و مغرب فصل مشترك دو سطح قائم بر يكديگر مى باشد كه يكى اول سموت و ديگرى افق است و به قول قوشچى آن خط فصل مشترك دو سطح مايل از يكديگر مى باشد يكى معدل النهار و ديگر افق غير استوائى است و لازم نيست كه خط فصل مشترك بايد بين دو سطح قائم بر يكديگر باشد كما لا يخفى على الخبير . و بالجمله خط مشرق و مغرب فصل مشترك بين دائره اول السموت و معدل النهار و افق است فتبصر .

تبصره

خط فصل مشترك مذكور بايد از مركز زمين بگذرد كه مركز همه دوائر عظام است نه از مركز دائره در سطح زمين و لكن چون نصف قطر زمين را در اين اعمال قدر معتنى به نيست در عمل اخلالى روى نمى آورد و بدان اعتناء نمى شود و بدين مطلب در درس 62 در