دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

و لكن حين وصول شمس به سرطان اول صيف آفاق شمالى و اول شتاء آفاق جنوبى است و حين وصول شمس به جدى به عكس آنست . پس در اين صورت بايد براى هر يك از آفاق شمالى و جنوبى به تفصيل اين چنين گفت : شرط ديگر اين كه شمس حين وصول آن به سرطان در آفاق شمالى و حين وصول آن به جدى در آفاق جنوبى باشد . ج - شمس قريب به افق نباشد زيرا در اين صورت اطراف ظل پراكنده خواهد بود و به همين سبب تشتت و تفرق ظل تحقق اطراف ظل صورت نمى گيرد يعنى به حقيقت و درستى تعيين طرف ظل به وقوع نمى پيوندد . و به عبارت ديگر اگر شمس قريب به افق باشد طرف ظل پراكنده خواهد بود و تعيين رأس ظل به دقت انجام نمى گيرد .

د - شمس قريب به نصف النهار نباشد زيرا كه در اين هنگام تقلص و انبساط ظل به خصوص در انقلاب صيفى بطيى ء است لذا تعيين وقت دخول و خروج ظل به درستى صورت نمى پذيرد . و بعبارت ديگر به جهت قلت نقصان و ازدياد ظل در حوالىنصف النهار دخول ظل در دائره و خروج آن از وى نيكو مبين نمى شود . ه - قوس بين مدخل و مخرج ظل از دائره هنديه آن قوسى را كه رأس ظل در محاذات آن سير مى كند . ( قوس - ردح - در ش 79 ) اصغر از نصف دور باشد .

بيانش اين كه مدار يومى شمس در منقلب صيفى و قريب به آن در آفاق مائله بيش از نصف دور است و هرچه عرض بلاد و آفاق بيشتر باشد مدار يومى بيشتر خواهد بود لاجرم سعه مشرق و مغرب نيز بيشتر خواهد بود تا به حدى كه مدار يومى شمس اعظم مدارات ابدى الظهور مى شود لذا هنگامى كه شمس مثلا شمالى است در آفاق شمالى امكان دارد كه ارتفاع شمس را قبل از زوال ارتفاعى معتنى به باشد و رأس ظل را در محيط دائره نقطه مدخل باشد و بعد از زوال نيز در همان ارتفاع رأس ظل را در محيط دائره نقطه مخرج خواهد بود و آن قوس بين مدخل و مخرج ظل بيش از نصف دور باشد و يا به قدر نصف دور باشد و در هر دو صورت مقدارى انحراف مدار شمس كه در اصطلاح دائر گويند از موازات معدل النهار لازم آيد و در صورتى كه آن قوس دائره هنديه كمتر از نصف دور باشد قوس دائر از هنگام مدخل ظل تا هنگام مخرج ظل از انحراف مذكور از موازات معدل النهار مصون تر خواهد بود پس با رعايت اين شرط عمل از شائبه تقريب خالى تر گردد چنان كه ملاعلى قوشچى در باب پانزدهم از مقالت دوم شرح زيج الغ بيكى بدان تصريح نموده است و