دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

را در چنين مدت كوتاه براى هميشه بيادگار بگذارد . جام جم - چنان كه در ديباچه آن آمده است - ترجمه كتابى در جغرافيا از تأليفات مورخ دانا([ وليم پينك])به لغت انگليسى با افاضاتى از خود فرهاد ميرزا است . فرهاد ميرزا را مؤلفات مفيد ديگر نيز به نام([ كنز الحساب])و([ زنبيل ])و([ هداية السبيل و كفاية الدليل])هست . نخستين شرح خلاصة الحساب شيخ بهائى بفارسى است و دومين سفينه اى پربار از كالاهاى قيمتى است و سومين سفرنامه حج اوست . از اين چهار كتابش - كه همگى در تصرف نگارنده است - مطالبى در پيرامون بسيارى از مسائل كتاب حاضر نقل خواهيم كرد لذا آنها را براى مزيد بصيرت معرفىكرديم و گرنه او را برخى از مؤلفات ديگر نيز هست . و در احياى بعضى از آثار علمى ديگران نيز همتى نموده است و خدمتى كرده است . به موضوع بحث برگرديم : زيج هندى - اعنى زيج محمد شاهى - طول مكه را از جزائر خالدات 77 درجه و طول مدينه را از آن 75 درجه و 20 دقيقه ضبط كرده است كه تفاوت ميان نصف النهار مكه و ميان نصف النهار مدينه يك درجه و 40 دقيقه است و اين محاسبه نيز قريب با واقع است . چون مكه و مدينه تقريبا در سطح يك دائره نصف النهار قرار گرفته اند و اندكى طول شرقى مدينه بيشتر از طول شرقى مكه است و عرض شمالى مدينه نيز قريب به چهار درجه بيشتر از عرض شمالى مكه است رسول الله - صلى الله عليه و آله و سلم - فرمود : ([ محرابى على الميزاب ])كه به استقبال ناودان ايستاد چه قبله مدينه اندكى از جنوب به سوى مغرب منحرف است زيرا كه ناودان كعبه در جانب غربى كعبه است فتبصر .

مطلب دوم

مرحوم علامه مجلسى در مزار بحار كه مجلد 22 آنست ( ص 100 ط - كمپانى ) به ظاهر برخى از جداول طول و عرض بلاد كه در دست داشت قبله مدينه را به 37 درجه ازجنوب به مشرق منحرف دانست و پنداشت كه سلاطين جور سمت اصلى قبله مدينه را كه در آنجا قبله سوى جنوب افتاده است و با مكه تقريبا در سطح يك دائره نصف النهار قرار گرفته است تحريف كرده اند و عبارتش اين است : ([ . . . و أغرب من جميع ذلك أن مسجد الرسول ( ص ) محرابه على خط نصف النهار مع أنه أظهر المحاريب انتسابا إلى المعصوم و هو مخالف للقواعد لانحراف قبلة المدينة عن يسار نصف النهار أى من نقطة الجنوب إلى المشرق بسبع و ثلاثين درجة . و ايضا مخالف لما هو المشهور من أن النبى ( ص ) قال محرابى على الميزاب . و من يقف في المسجد الحرام بازاء الميزاب يقع الجدى خلف منكبه الأيسر بل قريبا من رأس المنكب . و كنت متحيرا في ذلك حتى تأملت في عمارة روضة النبى ( ص ) التى حول قبره الشريف فوجدتها منحرفة ذات اليسار كثيرا و إن لم يكن بهذا المقدار و ظاهر أن البيوت كانت مبنية بعد المسجد على وفقها . فظهر أن محراب المسجد أيضا مما حرف في زمن سلاطين الجور . و يؤيده أن محراب مسجد قبا و مسجد الشجرة و اكثر المساجد القديمة التى رأيتها في المدينة و بين الحرمين إما