دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

مانند معرفت خسوف - دو طريقه است : يكى طريقه جدول دوم طريقه عمل و ما در اين زيج أجد و أسعد هر دو طريقه بيان كنيم]). . . ( ص 528 و 529 ) پيش از زيج بهادرخانى زيج محمد شاهى معمول به بود و آن را نسبت به زيج الغ بيكى كه پيش از او بوده است زيج جديد مى گفتند لذا زيج بهادرى را نسبت به زيج محمد شاهى زيج أجد خوانده است . و مرادش از([ طول موضع رصد])طول موضع رصد زيج بهادرى است . و در درس سى و پنجم گفته آمد كه([ بلده صاحب گنج يعنى مقام گيا كه من مضافات صوبه بهار و موضع توليت رصد اين زيج است])و اين عبارت از خود زيج بهادرى است ( ص 57 ) . جدول اطوال بلاد در زيج بهادرى نسبت به موضع رصد ياد شده يعنى مرصد آن به حسب ساعات و دقائق و ثوانى زمانى و نيز عروض بلاد با تعيين جهت و اقليم و مملكت از صفحه 392 تا صفحه 401 آن گفته آمد . و در مقابل بعضى از بلاد حرف([ ق])گذاشته است كه علامت تحقيق عمل آنجناب در تحصيل طول و عرض آن بلاد است . مثلا " راجع به قم چنين آمد : طول 2 ساعت و 20 دقيقه و 4 ثانيه غربى آن - يعنى غربى مرصد مذكور - عرض 34 درجه و 45 دقيقه شمالى . اقليم 4 . مملكت فارس . و راجع به خان بالغ چنين آمد : طول 17 دقيقه و 16 ثانيه شرقى آن - يعنى شرقى آن - يعنى شرقى مرصد مذكور - عرض 46 درجه شمالى اقليم ششم . مملكت تركستان . و راجع به بنارس هند چنين آمد : بنارس ق طول ه مد ثانيه . عرض اله م دقيقه شمالى . اقليم 2 . مملكت هند .

دليل اين طريق - أعنى طريق دوم ياد شده - در واقع به همان دليل طريق اول بازگشت مى كند و هر دو به يك وجه اند جز اين كه در طريق دوم تسهيلى بكار رفته است كه مسافت طولى جغرافيائى بلاد به حسب ساعات و دقائق و ثوانى زمانى نسبت به مبدء ثابتى كه مرصد زيج ياد شده است حساب شده در دست محاسب است .

حالا به عبارت طريق سوم توجه بفرمائيد : طريق سوم([ : يك جفت آلت ساعت كه به غايت جودت و استواى حركت باشد بهمرسانند و بعد استخراج خط نصف النهار حينى كه ظل مقياس بر خط نصف النهار منطبق شود در آن آن يك آلت را در بلد معلوم الطول از ابتداى حركتش روان سازند و جانب بلد مطلوب الطول سير نمايند و روز دوم هر گاه آلت اول به مبدء نهارى خود رسد و قبل از آن كه حركتش بند شود آلت دوم را مطابق حركت آلت اول جارى سازند و همين سان بر سبيل تبادل هر روز حفاظت حركت آلت ساعت نموده باشند تا به همين عنوان در بلد مطلوب الطول رسند پس خط نصف النهار در آنجا استخراج كنند و به وقت منطبق شدن ظل مقياس بر خط نصف النهار ملاحظه كنند كه حركت آلت به مبدء نصف النهار رسيده يا متقدم و متأخر است