دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

كه معدل النهار است مايل است بعد هر يك از قطب شمالىدائره شمسيه با قطب شمالى دائره استواى سماوى و همچنين بعد قطب جنوبى آن با قطب جنوبى اين به همان اندازه قوس ميل خواهد بود يعنى اقصر قوسى از دائره ماره به اقطاب اربعه كه ميان قطبين معدل و منطقة البروج واقع است به مقدار قوس ميل كلى است و چون ميل كلى در هر سال شمسى به تقريب نصف ثانيه فلكى رو به تناقص مى رود قطب منطقة البروج با قطب معدل النهار نيز در دو جهت شمالى و جنوبى با يكديگر به همان حد تناقص نزديك ميشوند كه اگر به تدريج دو عظيمه ياد شده باهم متحد گردند اقطاب آنها نيز در دو جهت با يكديگر متحد شوند كه آنگاه در عرض تسميه هر دو عظيمه مذكور با دائره افق يكى گردند چنان كه قطب افق با دو قطب منطقه و معدل كه هر سه بر سمت راس خواهند بود و اكنون كه منطقة از معدل مايل است قطب آن بر گرد قطب اين به بعد ميل كلى دور زند و مدار آن يكى از مدارات يوميه موازى با معدل النهار خواهد بود و لاجرم قطب منطقة البروج را در آفاق مائله ارتفاع اعظم و ارتفاع اصغر مى باشد و در عرض بلدى كه بقدر تمام ميل كلى است در هر دوره يوميه به سمت راس آن رسد و در آفاقى كه عرض آن بيش از آن و كمتر از ربع است در ارتفاع اعظم در جهت جنوب سمت الراس و در ارتفاع اصغر در جهت شمال سمت الراس واقع ميشود .

از آنچه در اين توضيح گفته ايم معلوم شده است كه هميشه قوسى از دائره ماره باقطار اربعه كه بين راس منقلب و قطب معدل النهار از جانب اقرب افتد بقدر تمام ميل كلى بود و چون راس منقلب به دائره نصف النهار رسد دائره نصف النهار رسد دائره نصف النهار با دائره ماره به اقطاب اربعه متحد گردند و در آفاق مائله قسم ششم در جانب قطب ظاهر آن را دو ارتفاع بود . در اين شكل ( ش([ ( 14 ا ب ح د])دائره افق بر قطب([ ه])به وضع طبيعى نه رسم جغرافيائى كه([ ا])نقطه جنوب و([ ح])نقطه شمال بر افق بود در بلد قسم ششم كه از آفاق ذات ظل دائر است و عرض آن بيش از تمام ميل كلى و كم از ربع دور است . و([ ام ح ى])دائره نصف النهار([ . و ب ر د])معدل النهار بر قطب است و([ م ط([ ] [( ح ب ى د])منطقة البروج بر قطب([ ط])پس ([ ح ك ل])مدار منقلب ظاهر است و([ م ط([ ] [( ح و])ميل كلى است . و([ ح م([ ] [( م ك])تمام ميل كلى است . و([ ه و])مساوى است با([ ح م])كه عرض بلد است .

و([ ح ك])ارتفاع اصغر منقلب است و([ ح ا])ارتفاع اعظم آن و([ و ا([ ] [( ح ر ])تمام عرض بلد كه([ و ا])ارتفاع