دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

كلى از تمام اصغر اصغرين كاسته شود يا اصغر اصغرين از اعظم اصغرين كاسته شود و فقط در اين وجه اخير باقى تنصيف شود كه در هر سه وجه عرض بلد حاصل گردد . و علت تنصيف باقى در وجه اخير اين است كه اصغر اصغرين ارتفاع شمس عبارت از مقدار بعد شمس از قطب خفى معدل النهار منهاى عرض بلد است و اعظم اصغرين ارتفاع شمس عبارت از مقدار بعد شمس از قطب ظاهر معدل النهار بعلاوه عرض بلد است پس تفاوت ميانشان بقدر ضعف عرض بلد است كه نصف آن لامحاله عرض بلد خواهد بود و هو المطلوب . مثلا اصغر اصغرين ارتفاع شمس 57 درجه است و اعظم اصغرين آن 77 درجه است و بعد از طرح اصغر از اعظم 20 درجه باقى مانده است و نصف آن ده درجه است كه عرض بلد مفروض است .

يا اين كه ميل اعظم بر اعظم اصغرين ارتفاع شمس افزوده گردد و تمام حاصل آن تا نصف دور اخذ شود و يا ميل اعظم بر اصغر اصغرين ارتفاع شمس افزوده گردد تا در هر دو وجه تمام عرض بلد حاصل گردد و اين حاصل چون از ربع دور كاسته شود باقى عرض بلد بود . مثلا در مثال فوق : عرض بلد ] 10 ] 80 90 80 ] 100 180 100 ] ( ميل كلى ) 23 بعلاوه 77 و يا عرض بلد ] 10 ] 80 90 80 ] 23 بعلاوه 57 و اگر در اين قسم افق ذوظلين اصغر ارتفاعات شمس در يك جانب از سمت الراس مساوى با اصغر ارتفاعات آن در جانب ديگر باشد آن بلد را عرض نبود يعنى از آفاق استوائى خواهد بود . و لكن در اين قسم افق ذوظلين گاه باشد كه حاجت به اخذ اصغر ارتفاعات شمس در هر دو جانب از سمت الراس نبود بلكه هر گاه ميل اعظم معلوم باشد و اصغر ارتفاعات شمس در يك جانب از سمت الراس مساوى با تمام ميل اعظم بود دانسته شود كه آن افق عديم العرض است . پس معرفت عرض بلد قسم اول به شش طريق گفته آمده است . و طريق معرفت عرض بلد در قسم ثانى كه افق ذوظل واحد است اين است كه :

ميل اعظم بر تمام اعظم ارتفاعات شمس افزوده شود اين در صورتى است كه شمس را تمام اعظم ارتفاعات بوده باشد چه اگر براى اعظم ارتفاعات شمس تمام وجود نيابد عرض بلد مساوى ميل كلى خواهد بود زيرا كه هر گاه اعظم ارتفاعات شمس را تمام نبوده باشد شمس بر سمت راس خواهد بود كه ارتفاع آن ربع دور است لاجرم عرض افق ذوظل دائره در اينصورت بقدر ميل كلى مى باشد و با شمس در جهت واحد خواهد بود و يا اين كه ميل اعظم از تمام اصغر ارتفاعات شمس كم گردد