دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

پس هر گاه ميل اعظم بر آن افزوده شود قوسى از دائره نصف النهار بين سمت راس و معدل از جانب ابعد حاصل شود و تمام اين حاصل تا نصف دور قوسى از دائره نصف النهار بين سمت راس و معدل از جانب اقرب است و آن عرض بلد بود . 2 و اگر منقلب ظاهر را در جهت قطب ظاهر ارتفاع اصغر نباشد بلكه به افق وصل شود يعنى با افق در يك نقطه كه قطب دائره اول السموت است تماس كند عرض افق مساوى با تمام ميل اعظم خواهد بود . 3 يا اين كه ميل اعظم بر تمام اعظم ارتفاعات شمس افزوده شود تا عرض بلد حاصل شود . 4 يا اين كه ميل اعظم از اعظم ارتفاعات شمس كاسته شود 5 يا اين كه اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از اعظم ارتفاعات منقلب ظاهر كاسته شود و باقى در اين دو وجه ( 4 و 5 ) تنصيف گردد 6 يا اين كه اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از ميل اعظم كاسته شود تا در اين وجوه سه گانه ( 4 و 5 و 6 ) تمام عرض بلد باقى ماند يعنى باقى تمام عرض بلد است و هر گاه آن را از ربع دور كم كنند حاصل عرض بلد بود 7 پس اگر در وجه اول اين وجوه سه گانه اخير چيزى باقى نماند 8 يا منقلب ظاهر را در دو وجه اخير اين وجوه سه گانه ارتفاع اصغر نبود عرض افق ربع دور است يعنى عرض تسعين خواهد بود .

در طريق پنجم اين قسم اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر بقدر ميل كلى منهاى تمام عرض بلد است و اعظم ارتفاعات آن بقدر ميل كلى بعلاوه تمام عرض بلد است پس تفاضل بينشان بقدر ضعف تمام عرض بلد است لاجرم نصف آن تمام عرض بلد خواهد بود كه از ربع دور كم شود باقى آن عرض بلد بود پس درست آمد كه در افق ذوظل دائر هر گاه اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از اعظم ارتفاعات منقلب ظاهر كاسته شود و باقى تنصيف گردد تمام عرض بلد بدست آمده است . اما در طريق چهارم اين قسم مرحوم ملا مظفر جنابذى را تعليقه اى در اين مقام بر شرح بيرجندى بر تذكره است بدين عبارت : ([ لا يخفى عليك ان قوله فى الوجهين ليس بصحيح لان فى الوجه الاول و هو نقصان الميل الاعظم عن اعظم الارتفاعات يحصل تمام عرض البلد الاضعفه حتى يحتاج الى تنصيفه الا ان يقدر لفظ الاخير و يقال فى اخير الوجهين و فيه تعسف]). در عبارت مذكور بقاعده ادبى