دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی نسخه متنی

عبدالعلى البيرجندى گرديده بود مشرف گشت]). . . رساله قبله را به نام حاتم بيك وزير بعنوان تحفه نوشته است . و اين حاتم بيك همانى است كه شيخ بهائى رساله هفتاد باب در اضطرلاب را نيز به رسم تحفه به نام او نوشته است و آن را([ تحفه حاتمى])موسوم ساخته است كه از رسائل درسى در فن اصطرلاب است و با شش رساله درسى ديگر به نامهاى : خلاصه الحساب و تشريح الافلاك هر دو از شيخ بهائى ايضا و فارسى هيئت ملا على قوشچى و معرفت تقويم خاتون آبادى و سى فصل در معرفت تقويم و بيست باب در معرفت اسطرلاب هر دو از خواجه نصير طوسى مكرر بطبع رسيده است . ملا مظفر در ابتداى رساله قبله گويد : اما بعد اين رساله ايست در استخراج خط نصف النهار و معرفت سمت قبله مشتمل بر مقدمه و پنج باب تحفه مجلس شريف و محفل منيت آصف اعظم و اكرم ملك الوزراء فى العالم . . . خواجه ناصرالدوله والدين حاتم بيكا . . . و كتاب تنبيهات را به نام شاه عباس صفوى نوشته است و در ديباچه آن چنين گويد : اما بعد چنين گويد ذره احقر و بنده كمتر اعنى محمد قاسم منجم مظفر كه چون هميشه خاطر . . . شاه عباس الحسينى الصفوى الخ . جنابذ معرب گونا آباد است گاهى بذال معجمه گاهى بدال مهمله .

ملا سلطانعلى گونا آبادى در مفتتح تفسير شريف بيان السعاده فرمايد([ : و بعد فيقول الفقير الى ربه الغنى : سلطان محمد بن حيد محمد الجنابدى عفا الله عنهما ]). . . . ياقوت در معجم البلدان گويد : جنابذ :

بالضم و بعد الالف باء موحدة مكسورة و ذال معجمة : ناحية من نواحى نيسابور و اكثر الناس يقولون انها من نواحى قهستان من اعمال نيسابور و هى كورة يقال لها كنابذ و قيل هو قرية ينسب اليها خلق من اهل العلم]). . . به بيان ايراد ملا مظفر بر طريق چهارم ياد شده باز مى گرديم : مثلا در شكل 14 آخر درس 37 اصغر ارتفاعات شمس را كه([ ك ح])است 13 يافته ايم و اعظم ارتفاعات آن را كه([ ح ا])است 33 يافته ايم پس ميل اعظم كه([ ح و])است از([ ح ا])كم شود قوس([ و ا])باقى ماند كه ارتفاع معدل النهار يعنى تمام عرض بلد است پس ضعف عرض بلد حاصل نشده است تا تنصيف گردد كه نصف ضعف تمام عرض بلد بوده باشد . اما در طريق پنجم تنصيف باقى صحيح است زيرا كه اصغر ارتفاعات شمس در مثال ياد شده كه([ ك ح])13 درجه است از اعظم ارتفاعات آن كه([ ح ا])33 است كاسته شود 20 درجه ماند كه ضعف تمام عرض بلد است و نصف آن تمام عرض بلد و تمام اين تمام تا ربع دور خود عرض بلد خواهد بود .

تبصره

از آنچه در بيان عبارت بيرجندى گفته ايم دانسته شده است كه اصغر ارتفاعات شمس يا اعظم ارتفاعات آن با اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر