جمله دومى كلام فرشتگان نامبرده است، كه به دوزخيان- بعد
از آنكه اعتراف كردند- مى‏گويند:

شما در ضلالتى روشن بوده‏ايد. ولى اين احتمال و همچنين احتمال ديگرى كه بعضى «1» داده‏اند كه:

جمله مذكور كلام ملائكه نامبرده از زبان پيامبران آن كفار باشد، از سياق آيه بعيد است.

موارد استعمال" سمع" و وجه اينكه دوزخيان در جواب فرشتگان گفتند:
" لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ..."

" وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ" كلمه" سمع" گاهى در معناى شنيدن صدا و سخن اطلاق مى‏شود، و گاهى در غرضى كه عقلا از شنيدن سخن دارند، و غرض عقلا از شنيدن سخن اين است كه به مقتضاى آن ملتزم شوند، اگر مقتضاى آن اين است كه كارى را انجام دهند يا ترك كنند انجام داده و يا ترك كنند، و اما ماده" عقل" بيشتر در نيروى تشخيص خير از شر و نافع از مضر استعمال مى‏شود، البته گاهى هم در غايت و غرض از اين تشخيص به كار مى‏رود، و غرض از تشخيص خير و شر اين است كه آدمى به مقتضاى آن عمل كند، و به آن ملتزم و معتقد باشد، در مقام به دست آوردن خير و نافع برآيد، و شر و مضر را ترك كند. آيه شريفه زير، عقل و سمع را در غرض از عقل و سمع استعمال كرده، مى‏فرمايد:

" لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ" «2»، چون معناى اين كلام اين است كه با اين وسائل درك، مطالب را درك مى‏كنند، ولى به مقتضاى آن ملتزم نيستند، و عمل نمى‏كنند.

و چون بيشتر مردم تنها از نيروى سمع استفاده مى‏كنند، نه از نيروى عقل، چون از درك دقائق امور و ادراك حقيقت آن و راه‏يابى به مصالح و مفاسد واقعى عاجزند، و از نيروى عقل تنها خواص از مردم بهره‏مند مى‏شوند، لذا در آيه اول كلمه" نسمع" را و سپس" نعقل" را آورد.

" لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ"- منظور از" سمع"، استجابت دعوت رسولان، و التزام به مقتضاى سخن ايشان است، كه خيرخواهان امينند، و منظور از" عقل"، التزام به مقتضاى دعوت به حق ايشان است، تا آن را تعقل كنند و با راهنمايى عقل بفهمند كه دعوت ايشان حق است، و بايد انسان در برابر حق خاضع شود.

و معناى آيه اين است كه:

دوزخيان در پاسخ فرشتگان مى‏گويند:

اگر ما در دنيا رسولان را در نصايح و مواعظشان اطاعت كرده بوديم، و يا حجت حق آنان را تعقل مى‏كرديم،
امروز در زمره اهل جهنم نبوديم، و همانند ايشان در آتش جاودانه، معذب نمى‏شديم.

(1) تفسير ابى سعود، ج 6، ص 5.

(2) دل و عقل دارند، ولى با آن نمى‏فهمند، و چشم دارند با آن نمى‏بينند و گوش دارند با آن نمى‏شنوند، آنان چون چارپايان و بلكه گمراه‏تر از آنهايند. سوره اعراف، آيه 179.