ترجمه تفسیر المیزان جلد 19

" وَ ما أَدْراكَ مَا الْحَاقَّةُ"- خطاب در اين جمله به هر كسى است كه قابل خطاب‏
باشد، و در آن علم به حقيقت روز قيامت را از همه مخاطبين نفى مى‏كند، مى‏فرمايد:

تو نمى‏دانى قيامت چيست؟ و اين تعبير كنايه است از كمال اهميت آن روز و نهايت درجه عظمتش، و شايد منظور از روايتى هم كه از ابن عباس نقل شده همين باشد، او گفته:

هر جا در قرآن جمله" ما ادراك- تو نمى‏دانستى" آمده رسول خدا (ص) آن را درك كرده و هر جا جمله" ما يدريك- تو نمى‏دانى" آمده آن جناب آن مطلب را واقعا نمى‏داند خلاصه كلام اينكه اولى كنايه است از عظمت مطلب و دومى تصريح است.

" كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ" كلمه" قارعه" نيز يكى از اسامى قيامت است، و بدين جهت آن را" قارعه- كوبنده" ناميده كه آسمانها و زمين را به هم مى‏كوبد، و به آسمان و زمينى ديگر تبديل مى‏كند، كوه‏ها را به راه مى‏اندازد، خورشيد را تيره و ماه را منخسف مى‏كند، ستارگان را مى‏ريزد و تمامى اشيا به قهر خداى تعالى دگرگون مى‏شوند، كه قرآن به همه اينها ناطق است، چيزى كه هست مقتضاى ظاهر كلام اين بود كه بفرمايد:

" كذبت ثمود و عاد بها- عاد و ثمود به آن تكذيب كردند"، ولى به جاى ضمير، كلمه" قارعه" را آورد، تا باز هم امر قيامت را بزرگ جلوه دهد.

اين آيه و آيات بعدش تا نه آيه هر چند در صدد بيان اجمالى از داستان نوح، عاد، ثمود و فرعون و طاغوتهاى قبل از او و مؤتفكات، و هلاكت آنان است، و ليكن در حقيقت مى‏خواهد به پاره‏اى از اوصاف" الحاقه- قيامت" اشاره كند، و بفرمايد:

خداى تعالى امت‏هاى بسيارى را به خاطر تكذيب قيامت هلاك كرد، پس در حقيقت اين آيات جواب" ما" ى استفهاميه است، هم چنان كه جمله" فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ ..." جواب ديگرى است.

و حاصل معنا اين است كه قيامت همان كوبنده‏اى است كه ثمود و عاد و فرعون و طاغوتهاى قبل از او و مؤتفكات و قوم نوح تكذيبش كردند، و خدا به اخذى شديد ايشان را بگرفت، و به عذاب انقراض هلاكشان كرد.

" فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ" اين جمله اثر تكذيب ثمود را به طور مفصل بيان مى‏كند، و در اينكه مراد از" طاغيه" چيست، آيا صيحه آسمانى است و يا زلزله است و يا صاعقه؟ آيات قرآن مختلف است، در سوره هود سبب هلاكتشان را صيحه دانسته، فرموده:

(1) و آنها را كه ستم كرده بودند صيحه (آسمانى) فرا گرفت. سوره هود، آيه 67.